Tĩnh mạch chủ
Mô hình
Các lớp
Mô hình giải phẫu Z-Anatomy dựa trên BodyParts3D, giấy phép CC BY-SA 4.0.
Mô tả
Hai thân tĩnh mạch lớn nhất đưa máu hệ thống về tâm nhĩ phải. Tĩnh mạch chủ trên (khoảng 7 cm) do hai tĩnh mạch cánh tay đầu hợp thành sau sụn sườn I phải, nhận thêm tĩnh mạch đơn. Tĩnh mạch chủ dưới bắt đầu ngang L5 từ hai tĩnh mạch chậu chung, đi lên bên phải động mạch chủ, qua cơ hoành ngang T8 rồi đổ vào tâm nhĩ phải.
Các phần cấu tạo
Mỗi phần có thẻ riêng; bấm “Xem trên mô hình” để bay tới và chọn phần đó trong mô hình 3D phía trên.
- 01
Tĩnh mạch chủ trên
Vena cava superior
Tạo bởi hai tĩnh mạch tay – đầu sau sụn sườn I phải, dài khoảng 7 cm, không có van, đổ vào nhĩ phải ngang sụn sườn III. Nhận tĩnh mạch đơn ngay trước khi vào màng ngoài tim; u trung thất hoặc phổi chèn ép gây hội chứng tĩnh mạch chủ trên (phù mặt, cổ, tay).
- 02
Tĩnh mạch tay – đầu
Venae brachiocephalicae
Mỗi bên tạo bởi tĩnh mạch cảnh trong và dưới đòn sau khớp ức – đòn; ống ngực đổ vào chỗ hợp lưu bên trái. Tĩnh mạch tay – đầu trái dài gấp đôi bên phải, chạy chéo sau cán ức, nhận tĩnh mạch giáp dưới và ngực trong.
- 03
Hệ tĩnh mạch đơn
Systema azygos
Tĩnh mạch đơn (phải), bán đơn và bán đơn phụ (trái) dẫn máu thành ngực và lưng, vòng qua cuống phổi phải để đổ vào tĩnh mạch chủ trên. Là đường nối chủ dưới – chủ trên quan trọng khi tĩnh mạch chủ dưới bị tắc.
- 04
Tĩnh mạch chủ dưới – đoạn bụng
Pars abdominalis venae cavae inferioris
Tạo bởi hai tĩnh mạch chậu chung ở L5, bên phải động mạch chủ, đi lên sau tá tràng, đầu tụy và gan (nằm trong rãnh ở vùng trần). Nhận tĩnh mạch thắt lưng, sinh dục phải, thận, thượng thận phải, hoành dưới và ba tĩnh mạch gan; tĩnh mạch thận trái bắt qua trước động mạch chủ.
- 05
Tĩnh mạch chủ dưới – đoạn ngực
Pars thoracica venae cavae inferioris
Xuyên lỗ tĩnh mạch chủ ở phần gân trung tâm cơ hoành ngang T8, đi một đoạn ngắn khoảng 2 cm rồi đổ vào phần dưới nhĩ phải, có van tĩnh mạch chủ dưới (van Eustache) thô sơ, thời bào thai hướng dòng máu qua lỗ bầu dục.
Vị trí và liên quan
Tĩnh mạch chủ trên nằm ở trung thất trên và giữa, bên phải động mạch chủ lên, nửa dưới nằm trong bao ngoại tim; khối u ở đỉnh phổi phải hay trung thất có thể chèn ép gây hội chứng tĩnh mạch chủ trên (phù mặt, cổ, chi trên). Tĩnh mạch chủ dưới nằm sau phúc mạc, bên phải động mạch chủ bụng, sau gan (nằm trong rãnh ở mặt sau gan) trước khi qua lỗ tĩnh mạch chủ của cơ hoành.
Hình thể và cấu tạo
Tĩnh mạch chủ trên không có van. Tĩnh mạch chủ dưới nhận các tĩnh mạch thắt lưng, sinh dục phải, thận, thượng thận phải, hoành dưới và các tĩnh mạch gan ngay dưới cơ hoành; lỗ đổ vào tâm nhĩ phải có van tĩnh mạch chủ dưới (van Eustachi) thô sơ, vốn hướng máu qua lỗ bầu dục ở bào thai.
Mạch máu và thần kinh
Hai tĩnh mạch chủ được nối với nhau qua hệ tĩnh mạch đơn và đám rối tĩnh mạch đốt sống, tạo đường bàng hệ khi một trong hai bị tắc. Tĩnh mạch chủ dưới phát triển từ nhiều đoạn tĩnh mạch phôi, nên các biến thể như tĩnh mạch chủ dưới đôi hay bên trái không hiếm và cần biết khi phẫu thuật sau phúc mạc.

Phát triển và biến thể
Hai tĩnh mạch chủ hình thành từ hệ tĩnh mạch chính (cardinal) của phôi, nên có nhiều biến thể khi các đoạn phôi thoái triển hoặc tồn tại bất thường. Tĩnh mạch chủ trên trái tồn tại xảy ra khi tĩnh mạch chính trên trái ở dưới tĩnh mạch cánh tay đầu không thoái triển; nó thường đổ vào xoang vành làm xoang vành giãn trên siêu âm tim, có thể kèm thông liên nhĩ, van động mạch chủ hai lá van hay hẹp eo động mạch chủ, và gây khó khăn khi đặt máy tạo nhịp hay catheter qua tĩnh mạch dưới đòn trái.[1]
Tĩnh mạch chủ dưới nằm bên trái: tĩnh mạch chậu chung phải bắt chéo trước cột sống hợp với tĩnh mạch chậu chung trái, tĩnh mạch chủ dưới đi lên bên trái động mạch chủ bụng, nhận tĩnh mạch thận trái rồi bắt chéo sang phải. Ở thể hoàn toàn, đoạn gan vắng mặt và máu về tim qua tĩnh mạch đơn. Phần lớn không triệu chứng nhưng quan trọng trong phẫu thuật sau phúc mạc và can thiệp mạch. Tĩnh mạch chủ dưới đôi cũng là một biến thể hiếm thường phát hiện tình cờ trên CT.[2][3]
Liên hệ lâm sàng
Bất sản tĩnh mạch chủ dưới hiếm nhưng gặp ở gần 5% người dưới 30 tuổi bị huyết khối tĩnh mạch sâu không rõ nguyên nhân, điển hình là nam trẻ bị huyết khối đoạn gần (thường hai bên) sau gắng sức nặng; máu về tim qua tuần hoàn bàng hệ. Siêu âm thường bỏ sót, cần CT hoặc MRI để chẩn đoán; điều trị là chống đông kéo dài và vớ áp lực.[4]
Tĩnh mạch chủ dưới có thể bị xâm lấn bởi huyết khối u từ ung thư biểu mô tế bào thận hoặc ung thư gan, và hiếm khi là nơi xuất phát của sarcoma cơ trơn (leiomyosarcoma) – u ác tính nguyên phát thường gặp nhất của tĩnh mạch lớn; phẫu thuật cắt bỏ kèm tái tạo tĩnh mạch chủ là điều trị chính.[5][6]
Toàn văn tham khảo (StatPearls)
Nguyên văn tiếng Anh các chương StatPearls về chủ đề này, giữ đúng bản gốc. Giấy phép CC BY-NC-ND 4.0 chỉ cho phép sao chép nguyên văn, không cho dịch hay rút gọn, nên phần tiếng Việt ở trên là bài viết diễn giải riêng có trích dẫn.
Anatomy, Thorax, Superior Vena CavaWhite HJ, Soos MP · StatPearls 2023 · NBK545255 · 11k ký tự
Đang tải…
White HJ, Soos MP. Anatomy, Thorax, Superior Vena Cava. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023. NBK545255 · PMID 31424839 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.
Anatomy, Abdomen and Pelvis: Inferior Vena CavaTucker WD, Shrestha R, Burns B · StatPearls 2023 · NBK482353 · 10k ký tự
Đang tải…
Tucker WD, Shrestha R, Burns B. Anatomy, Abdomen and Pelvis: Inferior Vena Cava. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023. NBK482353 · PMID 29493975 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.
Các cơ quan trong hệ
Tài liệu tham khảo
Nguồn tham khảo cho các số liệu và mô tả trên trang, tra cứu trên PubMed (Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ).
- [1]Persistent left superior vena cava: a case report and review of literatureGoyal SK et al., Cardiovascular ultrasound 2008PMID 18847480
- [2]Left-Sided Inferior Vena Cava: A Retrospective Study and Literature ReviewDeng Y et al., Annals of vascular surgery 2025PMID 39341555
- [3]Duplication of Inferior Vena Cava, Possible Cause of Internal Hernia? Literature Review and Rare Case PresentationKwizera C et al., Chirurgia 2020PMID 33138904
- [4]Inferior vena cava agenesis and deep vein thrombosis: 10 patients and review of the literatureLambert M et al., Vascular medicine 2010PMID 21183652
- [5]Histopathology and outcomes of non-metastatic renal cell carcinoma with inferior vena cava tumor thrombus: systematic review and meta-analysisLasorsa F et al., European journal of surgical oncology 2025PMID 41046750
- [6]Leiomyosarcoma of the Inferior Vena Cava: A Case Series and Review of the LiteratureAlkhalili E et al., Annals of vascular surgery 2016PMID 26802297
- [7]Physiology, Cardiac OutputStatPearls (NCBI Bookshelf)PMID 29262215Căn cứ cho: Tần số tim, cung lượng tim
- [8]Physiology, CardiovascularStatPearls (NCBI Bookshelf)PMID 29630249

