Tĩnh mạch cửa
Mô hình
Các lớp
Mô hình giải phẫu Z-Anatomy dựa trên BodyParts3D, giấy phép CC BY-SA 4.0.
Mô tả
Tĩnh mạch dài khoảng 8 cm đưa máu từ ống tiêu hóa, lách và tụy về gan, cung cấp khoảng 75% lưu lượng máu gan. Máu cửa mang dưỡng chất và chất hấp thu từ ruột để gan xử lý trước khi vào tuần hoàn chung.
Các phần cấu tạo
Mỗi phần có thẻ riêng; bấm “Xem trên mô hình” để bay tới và chọn phần đó trong mô hình 3D phía trên.
- 01
Thân tĩnh mạch cửa
Vena portae hepatis
Tạo sau cổ tụy ngang L1–L2 do tĩnh mạch mạc treo tràng trên hợp với tĩnh mạch lách, dài khoảng 8 cm, đi trong bờ tự do mạc nối nhỏ sau ống mật chủ và động mạch gan riêng. Mang khoảng 75% lưu lượng máu tới gan; ở cửa gan chia nhánh phải và trái.
- 02
Tĩnh mạch lách
Vena splenica
Đi từ rốn lách dọc mặt sau thân tụy (nhận nhiều nhánh tụy nhỏ), nhận tĩnh mạch vị ngắn, vị – mạc nối trái và thường cả tĩnh mạch mạc treo tràng dưới. Viêm tụy có thể gây huyết khối tĩnh mạch lách và tăng áp cửa “bên trái” với giãn tĩnh mạch phình vị.
- 03
Tĩnh mạch mạc treo tràng trên
Vena mesenterica superior
Đi bên phải động mạch cùng tên trong rễ mạc treo, nhận máu của ruột non, manh tràng, đại tràng lên và ngang (tĩnh mạch hồi – đại tràng, đại tràng phải, giữa), vị – mạc nối phải và tá – tụy. Quan hệ của nó với đầu tụy quyết định khả năng cắt bỏ u tụy.
- 04
Tĩnh mạch mạc treo tràng dưới
Vena mesenterica inferior
Bắt đầu từ tĩnh mạch trực tràng trên, đi lên sau phúc mạc bên trái động mạch cùng tên, nhận tĩnh mạch sigma và đại tràng trái, rồi đổ vào tĩnh mạch lách (hoặc vào chỗ hợp lưu, hoặc vào tĩnh mạch mạc treo tràng trên).
- 05
Vòng nối cửa – chủ
Anastomoses portocavales
Nơi hệ cửa gặp hệ chủ: thực quản dưới (tĩnh mạch vị trái – tĩnh mạch đơn), trực tràng (trực tràng trên – giữa và dưới), quanh rốn (tĩnh mạch cạnh rốn – thượng vị) và sau phúc mạc. Khi tăng áp cửa (thường do xơ gan), các vòng nối giãn thành giãn tĩnh mạch thực quản, đầu sứa và trĩ.
- 06
Nhánh trong gan
Ramus dexter et sinister venae portae
Nhánh phải ngắn chia trước và sau cho các hạ phân thùy V–VIII; nhánh trái dài hơn, có đoạn ngang và đoạn rốn cho các hạ phân thùy II–IV, nối với dây chằng tròn. Cây tĩnh mạch cửa cùng động mạch gan và ống mật đi trong các khoảng cửa, là cơ sở cắt gan theo phân thùy.
Vị trí và liên quan
Tĩnh mạch cửa hình thành sau cổ tụy, ngang đốt sống L2, do tĩnh mạch mạc treo tràng trên hợp với tĩnh mạch lách (tĩnh mạch mạc treo tràng dưới thường đổ vào tĩnh mạch lách). Nó đi lên sau phần trên tá tràng, vào bờ tự do mạc nối nhỏ (dây chằng gan – tá tràng) cùng ống mật chủ và động mạch gan riêng, rồi chia nhánh phải và trái ở cửa gan.
Hình thể và cấu tạo
Trong gan, nhánh tĩnh mạch cửa chia theo phân thùy cùng nhánh động mạch gan và ống mật (bộ ba khoảng cửa); máu cửa và máu động mạch trộn trong xoang gan rồi về tĩnh mạch trung tâm, tĩnh mạch gan và tĩnh mạch chủ dưới. Hệ cửa không có van, nên áp lực tăng truyền ngược về mọi nhánh.
Mạch máu và thần kinh
Khi tăng áp lực tĩnh mạch cửa (thường do xơ gan), máu tìm đường về tuần hoàn chủ qua các vòng nối cửa – chủ: giãn tĩnh mạch thực quản – phình vị (nguy cơ xuất huyết), tĩnh mạch quanh rốn (đầu sứa), tĩnh mạch trực tràng và sau phúc mạc; kèm lách to và cổ trướng.
Tăng áp cửa và tuần hoàn bàng hệ
Tăng áp lực tĩnh mạch cửa là biến chứng không do u quan trọng nhất của xơ gan, dẫn tới các hậu quả đe dọa tính mạng như chảy máu do vỡ giãn tĩnh mạch thực quản, cổ trướng và bệnh não gan. Bệnh bắt đầu từ việc tăng sức cản của hệ mạch gan xơ đối với dòng máu cửa, sau đó nặng thêm do hội chứng tuần hoàn tăng động. Các tế bào xoang gan chuyển sang kiểu hình sinh xơ, làm tăng trương lực mạch trong gan và gây xơ hóa. Đây được coi là khâu khởi đầu, và độ cứng cơ học của gan xơ tạo thành một vòng xoắn bệnh lý.[1][2]
Khi thân tĩnh mạch cửa ngoài gan bị huyết khối, các tĩnh mạch quanh ống mật giãn ngoằn ngoèo để bắc cầu qua đoạn tắc, tạo thành u hang tĩnh mạch cửa. Các tĩnh mạch này gồm tĩnh mạch bờ ở vị trí 3 giờ và 9 giờ, đám rối cạnh ống mật chủ Petren, đám rối trên ống mật Saint và các tĩnh mạch túi mật. U hang hình thành trong khoảng một tuần đến một năm, có thể xơ hóa thành khối ở rốn gan và chèn ép đường mật, gọi là bệnh đường mật do tăng áp cửa. Siêu âm Doppler màu chẩn đoán dễ dàng: không thấy tĩnh mạch cửa, thay vào đó là nhiều kênh ngoằn ngoèo ở rốn gan.[3]
Ở các nước đang phát triển, u hang tĩnh mạch cửa gặp ở trẻ em, do huyết khối tĩnh mạch cửa sau nhiễm trùng rốn sơ sinh và mất nước. Ở người lớn, nguyên nhân là tình trạng tăng đông, bệnh tăng sinh tủy, bệnh Behçet, viêm tụy hoặc viêm tĩnh mạch cửa; khoảng 30% không tìm được nguyên nhân. U hang hiếm hình thành khi huyết khối xảy ra trên nền xơ gan, vì tình trạng ứ trệ trong hệ cửa ngăn tuần hoàn bàng hệ phát triển.[3]
Toàn văn tham khảo (StatPearls)
Nguyên văn tiếng Anh các chương StatPearls về chủ đề này, giữ đúng bản gốc. Giấy phép CC BY-NC-ND 4.0 chỉ cho phép sao chép nguyên văn, không cho dịch hay rút gọn, nên phần tiếng Việt ở trên là bài viết diễn giải riêng có trích dẫn.
Anatomy, Abdomen and Pelvis, Portal Venous System (Hepatic Portal System)Harkins JM, Ahmad B · StatPearls 2023 · NBK554589 · 9k ký tự
Đang tải…
Harkins JM, Ahmad B. Anatomy, Abdomen and Pelvis, Portal Venous System (Hepatic Portal System). StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023. NBK554589 · PMID 32119476 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.
Các cơ quan trong hệ
Tài liệu tham khảo
Nguồn tham khảo cho các số liệu và mô tả trên trang, tra cứu trên PubMed (Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ).
- [1]Pathophysiology and therapeutic options for cirrhotic portal hypertensionGuixé-Muntet S et al., The lancet. Gastroenterology & hepatology 2024PMID 38642564
- [2]The Pathophysiology of Portal HypertensionRamkissoon R et al., Clinics in liver disease 2024PMID 38945632
- [3]Portal biliopathyKhuroo MS et al., World journal of gastroenterology 2016PMID 27672292
- [4]Physiology, Cardiac OutputStatPearls (NCBI Bookshelf)PMID 29262215Căn cứ cho: Tần số tim, cung lượng tim
- [5]Physiology, CardiovascularStatPearls (NCBI Bookshelf)PMID 29630249
