Hệ nội tiếtTuyến giáp
Hệ nội tiết· Glandula thyroidea

Tuyến giáp

Mô hình

Các lớp

Mô hình giải phẫu Z-Anatomy dựa trên BodyParts3D, giấy phép CC BY-SA 4.0.

Mô tả

Tuyến hình chữ H nằm trước khí quản, ngang mức đốt sống C5–T1, gồm hai thùy nối với nhau bởi eo tuyến. Tuyến tiết thyroxin (T4) và triiodothyronin (T3), quyết định tốc độ chuyển hóa cơ sở, cùng calcitonin.

Các phần cấu tạo

Mỗi phần có thẻ riêng; bấm “Xem trên mô hình” để bay tới và chọn phần đó trong mô hình 3D phía trên.

  1. 01

    Thùy phải và thùy trái

    Lobus dexter et sinister glandulae thyroideae

    Mỗi thùy hình chóp cao khoảng 5 cm, ôm hai bên thanh quản và khí quản từ sụn giáp tới vòng sụn khí quản 5–6, phía sau ngoài là bao cảnh. Tuyến nặng khoảng 15–25 g, di động theo động tác nuốt vì dính vào thanh quản qua mạc trước khí quản.

  2. 02

    Eo tuyến giáp

    Isthmus glandulae thyroideae

    Dải mô nối hai thùy vắt ngang trước vòng sụn khí quản 2–4; khi mở khí quản thường phải cắt hoặc kéo eo lên. Động mạch giáp dưới cùng (khoảng 10% người) có thể đi lên trước khí quản ở vùng này.

  3. 03

    Thùy tháp và ống giáp – lưỡi

    Lobus pyramidalis; Ductus thyroglossalis

    Ở khoảng một nửa số người có thùy tháp đi lên từ eo, là di tích phần dưới ống giáp – lưỡi – đường tuyến giáp di chuyển từ lỗ tịt của lưỡi xuống cổ thời phôi. Ống tồn tại tạo nang giáp – lưỡi ở đường giữa cổ, di động khi thè lưỡi.

  4. 04

    Nang tuyến giáp

    Folliculi glandulae thyroideae

    Đơn vị chức năng: túi cầu đường kính 50–500 µm lót tế bào nang (thyrocyte) bao quanh chất keo chứa thyroglobulin. Dưới tác dụng TSH, tế bào bắt iod, tổng hợp và giải phóng T4 và T3; tế bào dẹt khi nghỉ, cao khi hoạt động mạnh như bệnh Basedow.

  5. 05

    Tế bào cạnh nang (tế bào C)

    Cellulae parafolliculares

    Tế bào nhạt màu nằm giữa các nang, gốc từ mào thần kinh (thể cuối mang), tiết calcitonin làm giảm calci máu. Ung thư tuyến giáp thể tủy xuất phát từ tế bào này, có thể nằm trong hội chứng MEN 2.

  6. 06

    Mạch máu và liên quan thần kinh

    Arteriae thyroideae; Nervus laryngeus recurrens

    Động mạch giáp trên (từ động mạch cảnh ngoài, đi cùng nhánh ngoài thần kinh thanh quản trên) và giáp dưới (từ thân giáp – cổ, bắt chéo thần kinh thanh quản quặt ngược). Mổ tuyến giáp phải bảo tồn thần kinh quặt ngược và các tuyến cận giáp ở mặt sau.

Vị trí và liên quan

Tuyến giáp nằm ở phần trước dưới của cổ, trước khí quản, ngang các đốt sống C5–T1. Tuyến gồm hai thùy bên nối với nhau bởi eo tuyến (ngang vòng sụn khí quản 2–4). Mặt sau liên quan với bao cảnh, các tuyến cận giáp và dây thần kinh thanh quản quặt ngược – cần bảo vệ khi phẫu thuật tuyến giáp.

Tuyến giáp: hai thùy, eo giáp và các nang giáp.
Tuyến giáp: hai thùy, eo giáp và các nang giáp.OpenStax College · CC BY 3.0 · Nguồn

Hình thể và cấu tạo

Đơn vị cấu tạo là nang giáp: một lớp tế bào biểu mô bao quanh lòng chứa chất keo (thyroglobulin). Giữa các nang có tế bào cận nang (tế bào C) tiết calcitonin. Tuyến giáp là tuyến nội tiết duy nhất dự trữ hormone ngoài tế bào với lượng đủ dùng nhiều tuần.[1]

Thanh quản nhìn trước bên cùng các cơ ngoại lai và cấu trúc lân cận ở cổ trước.
Thanh quản nhìn trước bên cùng các cơ ngoại lai và cấu trúc lân cận ở cổ trước.Olek Remesz (wiki-pl: Orem , commons: Orem ) · CC BY-SA 2.5 · Nguồn

Mạch máu và thần kinh

Tuyến giáp được cấp máu rất phong phú bởi động mạch giáp trên (nhánh động mạch cảnh ngoài) và động mạch giáp dưới (từ thân giáp cổ của động mạch dưới đòn). Tĩnh mạch giáp trên, giữa và dưới tạo thành đám rối trên bề mặt tuyến.

Sinh lý

Tế bào nang giáp bắt iod từ máu nhờ kênh đồng vận chuyển natri/iod, gắn iod vào thyroglobulin để tạo T4 và T3; quá trình này chịu sự điều khiển của TSH tuyến yên qua thụ thể TSH. Nồng độ TSH trong dân số tăng dần theo tuổi, nên chẩn đoán suy giáp dưới lâm sàng ở người cao tuổi cần dùng khoảng tham chiếu theo tuổi.[1][2]

Giải phẫu phẫu thuật và phát triển

Tổn thương thần kinh thanh quản quặt ngược, thần kinh thanh quản trên hoặc tuyến cận giáp trong mổ tuyến giáp có thể để lại hậu quả suốt đời (khàn tiếng, khó thở, hạ calci máu). Vì vậy phẫu thuật viên phải nắm vững giải phẫu, phôi học của tuyến giáp, cận giáp và các cấu trúc lân cận để nhận diện và bảo tồn chúng.[3]

Tuyến giáp sản xuất hormon giáp tác động lên hầu hết mọi hệ cơ quan. Các phân tử then chốt như thụ thể TSH và kênh đồng vận chuyển natri/iod (NIS) đã được xác định rõ, nhờ đó có thêm phương pháp chẩn đoán và điều trị. Bất thường phát triển (loạn sản tuyến giáp: tuyến lạc chỗ, không có tuyến, thiểu sản) là nguyên nhân chính của suy giáp bẩm sinh; tuyến lạc chỗ là dạng thường gặp nhất và cơ chế còn chưa rõ.[1][4]

Liên hệ lâm sàng

Nhân giáp rất thường gặp và quan trọng chủ yếu vì nguy cơ ác tính; TSH huyết thanh và siêu âm là nền tảng đánh giá, chọc hút kim nhỏ là phương pháp chính xác nhất để chẩn đoán ác tính và chọn bệnh nhân cần mổ.[5]

Hormon giáp tác động mạnh lên tim: suy giáp giảm co bóp, tăng sức cản mạch và huyết áp tâm trương, làm chậm nhịp; cường giáp gây nhịp nhanh, rung nhĩ và tăng cung lượng tim. Nhiễm độc giáp được chia theo chức năng chuyển hóa của tuyến tăng hay giảm, giúp phân biệt Basedow, nhân độc với viêm giáp.[6][7][8]

Toàn văn tham khảo (StatPearls)

Nguyên văn tiếng Anh các chương StatPearls về chủ đề này, giữ đúng bản gốc. Giấy phép CC BY-NC-ND 4.0 chỉ cho phép sao chép nguyên văn, không cho dịch hay rút gọn, nên phần tiếng Việt ở trên là bài viết diễn giải riêng có trích dẫn.

Histology, Thyroid GlandKhan YS, Farhana A · StatPearls 2025 · NBK551659 · 21k ký tự

Đang tải…

Khan YS, Farhana A. Histology, Thyroid Gland. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2025. NBK551659 · PMID 31869123 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.

Anatomy, Head and Neck, ThyroidAllen E, Fingeret A · StatPearls 2025 · NBK470452 · 14k ký tự

Đang tải…

Allen E, Fingeret A. Anatomy, Head and Neck, Thyroid. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2025. NBK470452 · PMID 29262169 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.

Anatomy, Head and Neck, Thyroid MusclesMnatsakanian A, Al Khalili Y · StatPearls 2023 · NBK541063 · 10k ký tự

Đang tải…

Mnatsakanian A, Al Khalili Y. Anatomy, Head and Neck, Thyroid Muscles. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023. NBK541063 · PMID 31082107 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.

Anatomy, Head and Neck, Thyroid ArteriesWhite AM, Lasrado S · StatPearls 2023 · NBK560666 · 8k ký tự

Đang tải…

White AM, Lasrado S. Anatomy, Head and Neck, Thyroid Arteries. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023. NBK560666 · PMID 32809501 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.

Anatomy, Head and Neck, Thyroid Thyroglossal DuctHussain A, Sajjad H · StatPearls 2023 · NBK554494 · 7k ký tự

Đang tải…

Hussain A, Sajjad H. Anatomy, Head and Neck, Thyroid Thyroglossal Duct. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023. NBK554494 · PMID 32119381 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.

Các cơ quan trong hệ

Nội dung phục vụ mục đích học tập và tham khảo, không thay thế chẩn đoán hay tư vấn của nhân viên y tế.

Mô hình: Z-Anatomy, dựa trên BodyParts3D © The Database Center for Life Science; vỏ não từ Brain for Blender (A. M. Winkler); qua bộ dữ liệu Svitylo 3D Anatomy Atlas. Giấy phép CC BY-SA 4.0. Đã chuyển hệ tọa độ và tô màu lại.