Túi mật
Mô hình
Các lớp
Mô hình giải phẫu Z-Anatomy dựa trên BodyParts3D, giấy phép CC BY-SA 4.0.
Mô tả
Túi hình quả lê dài 7–10 cm nằm trong hố túi mật ở mặt tạng của gan, chứa khoảng 30–50 mL mật. Mật được cô đặc và dự trữ ở đây, rồi được tống xuống tá tràng qua ống túi mật và ống mật chủ khi cholecystokinin kích thích túi mật co bóp sau bữa ăn.
Các phần cấu tạo
Mỗi phần có thẻ riêng; bấm “Xem trên mô hình” để bay tới và chọn phần đó trong mô hình 3D phía trên.
- 01
Đáy túi mật
Fundus vesicae biliaris
Đầu tròn nhô khỏi bờ dưới gan, chạm thành bụng trước ở chỗ bờ ngoài cơ thẳng bụng gặp bờ sườn phải (sụn sườn IX); ấn vào điểm này khi hít sâu gây ngừng thở là dấu Murphy của viêm túi mật.
- 02
Thân túi mật
Corpus vesicae biliaris
Nằm trong hố túi mật ở mặt tạng gan, liên quan sau dưới với tá tràng và đại tràng ngang. Túi chứa 30–50 mL mật và cô đặc mật khoảng 5–10 lần nhờ hấp thu nước qua biểu mô trụ; thành không có lớp cơ niêm và dưới niêm.
- 03
Cổ túi mật
Collum vesicae biliaris
Phần thắt lại hướng về cửa gan, cong hình chữ S; chỗ phình ở thành sau cổ (túi Hartmann) là nơi sỏi hay kẹt. Sỏi kẹt ở đây có thể chèn ống gan chung gây vàng da (hội chứng Mirizzi).
- 04
Ống túi mật
Ductus cysticus
Dài khoảng 3–4 cm, niêm mạc gấp thành van xoắn (Heister) giữ ống mở; hợp với ống gan chung thành ống mật chủ. Kiểu hợp lưu thay đổi nhiều (song song, xoắn quanh ống gan), là nguy cơ tổn thương đường mật khi cắt túi mật.
- 05
Tam giác gan – túi mật (Calot)
Trigonum cystohepaticum
Giới hạn bởi ống túi mật, ống gan chung và bờ dưới gan; chứa động mạch túi mật (thường tách từ động mạch gan phải) và hạch Lund. Phẫu tích rõ tam giác này để đạt “tầm nhìn an toàn quan trọng” là nguyên tắc của cắt túi mật nội soi.
- 06
Ống mật chủ và bóng gan – tụy
Ductus choledochus; Ampulla hepatopancreatica
Dài khoảng 7–8 cm, đường kính dưới 6 mm, đi trong bờ tự do mạc nối nhỏ, sau D1, rồi trong đầu tụy, hợp với ống tụy chính thành bóng Vater đổ vào nhú tá lớn ở D2, có cơ thắt Oddi bao quanh. Sỏi kẹt ở bóng có thể gây vàng da và viêm tụy.
Vị trí và liên quan
Túi mật nằm trong hố túi mật ở mặt tạng gan, giữa thùy phải và thùy vuông. Đáy túi mật nhô quá bờ dưới gan, chiếu lên thành bụng tại chỗ bờ ngoài cơ thẳng bụng phải gặp sụn sườn IX, nơi tìm dấu hiệu Murphy. Thân liên quan tá tràng và đại tràng góc phải; cổ túi mật hướng về rốn gan.

Hình thể và cấu tạo
Túi mật gồm đáy, thân, cổ, tiếp nối với ống túi mật có các nếp niêm mạc xoắn (van xoắn Heister). Ống túi mật hợp với ống gan chung tạo ống mật chủ, đi trong bờ tự do mạc nối nhỏ, sau đầu tụy, rồi cùng ống tụy đổ vào nhú tá lớn qua bóng gan – tụy được cơ thắt Oddi bao quanh. Niêm mạc phủ biểu mô trụ đơn hấp thu nước, cô đặc mật nhiều lần.
Mạch máu và thần kinh
Động mạch túi mật thường tách từ động mạch gan phải, đi trong tam giác gan – túi mật (tam giác Calot) giới hạn bởi ống túi mật, ống gan chung và mặt tạng gan; xác định rõ tam giác này là bước then chốt khi cắt túi mật để tránh tổn thương đường mật. Tĩnh mạch nhỏ đổ trực tiếp vào gan hoặc vào tĩnh mạch cửa. Cảm giác đau theo thần kinh tạng có thể lan lên vai phải qua thần kinh hoành.
Sinh lý
Acid mật nguyên phát được gan tổng hợp từ cholesterol, liên hợp với glycin hoặc taurin, tiết vào mật, cô đặc trong túi mật lúc đói và được tống xuống ruột khi có chất béo trong bữa ăn. Phần lớn được tái hấp thu ở hồi tràng và đại tràng để về gan (chu trình gan – ruột). Ngoài vai trò tiêu hóa chất béo, acid mật còn là phân tử tín hiệu qua thụ thể FXR và TGR5.[1]
Tam giác Calot, được mô tả năm 1891, là mốc giải phẫu then chốt trong cắt túi mật: phải phẫu tích rõ trước khi thắt động mạch và ống túi mật. Giới hạn hiện đại khác với mô tả gốc, và các biến thể của đường mật, mạch máu trong vùng này là nguyên nhân chính gây tổn thương đường mật do phẫu thuật.[2]
Thành túi mật, dự trữ mật và sỏi mật
Túi mật hình quả lê, dài 7–10 cm, rộng khoảng 4 cm, nằm trong hố giữa hạ phân thùy IV và V của gan, dính vào mặt tạng gan bằng mô liên kết; mặt tự do được phúc mạc tạng phủ. Thành túi từ trong ra ngoài gồm niêm mạc (biểu mô trụ đơn có vi nhung mao ở cực ngọn, hấp thu nước và điện giải để cô đặc mật), lớp đệm, lớp cơ trơn không đều, lớp mô liên kết quanh cơ và thanh mạc hoặc vỏ ngoài. Khác phần lớn ống tiêu hóa, túi mật không có cơ niêm và tầng dưới niêm. Xoang Rokitansky – Aschoff là các chỗ lõm sâu của niêm mạc vào lớp cơ, có thể giữ lại chất trong lòng và góp phần gây viêm mạn. Thân túi thu hẹp qua phễu không đối xứng (túi Hartmann) thành cổ túi, nối với ống mật chủ qua một ống túi mật; các nếp xoắn trong ống túi mật (van Heister) điều chỉnh dòng mật. Đáy túi gập lại tạo hình “mũ Phrygia”, một biến thể bình thường có thể giả dày thành túi trên hình ảnh.[3]
Túi mật là kho chứa 30–50 mL mật do tế bào gan tạo ra, gồm cholesterol, bilirubin, muối mật, phospholipid, nước và điện giải. Khi dạ dày căng và tế bào nội tiết tá tràng nhận biết acid béo, cholecystokinin (CCK) được giải phóng, làm đáy túi co và cơ thắt Oddi giãn, đẩy mật qua van Heister và cơ thắt Oddi vào lòng tá tràng. Tăng cholesterol máu, bệnh tan máu như hồng cầu hình liềm và nhiễm khuẩn đường mật làm thay đổi thành phần mật, dẫn tới kết tinh và sỏi mật, từ bùn mật như hạt cát tới sỏi trên 3 cm; sỏi cholesterol hay gặp nhất, còn sỏi sắc tố chủ yếu là dẫn xuất bilirubin và liên quan tới tan máu. Sỏi có thể gây cơn đau quặn mật, viêm túi mật, sỏi ống mật chủ và viêm đường mật ngược dòng; túi mật căng to gấp đôi khi ống túi mật bị tắc. Túi mật và đường mật phát triển từ nội bì ruột trước: cuối tuần 4 túi thừa gan mọc ra, phần đầu tạo gan và đường mật trong gan, phần đuôi tạo túi mật và ống túi mật; mật bắt đầu được tiết vào khoảng tuần 12, còn cơ thắt Oddi hình thành từ tuần 10 tới 28.[3]


Mạch, thần kinh và giải phẫu ngoại khoa đường mật
Động mạch túi mật thường tách từ động mạch gan phải, nhưng biến thể rất hay gặp, như động mạch túi mật nằm sau hoặc động mạch túi mật phụ. Không có một tĩnh mạch túi mật chính: máu đổ thẳng vào giường túi mật của gan qua các tiểu tĩnh mạch ngắn, đôi khi có xoang tĩnh mạch lớn gây khó cầm máu khi cắt túi mật. Bạch huyết dưới thanh mạc và dưới niêm mạc đổ về hạch túi mật (hạch Lund hay hạch Calot) trong tam giác gan – túi mật; ung thư túi mật có thể bỏ qua hạch này và di căn thẳng tới hạch cửa gan. Thần kinh tự chủ đi qua đám rối gan: phó giao cảm từ dây lang thang, giao cảm từ đám rối tạng; sợi đau tạng đi theo giao cảm, còn kích thích phúc mạc cơ hoành gây đau lan lên vai phải qua dây thần kinh hoành phải. Phẫu thuật dạ dày (cắt dạ dày, phẫu thuật béo phì, cắt dây lang thang) có thể làm mất phân bố thần kinh túi mật, gây ứ mật, sỏi và viêm túi mật, nên đôi khi cắt túi mật dự phòng cùng lúc.[3]
Tam giác gan – túi mật (tam giác Calot) giới hạn bởi ống túi mật bên phải, ống gan chung bên trái và mặt dưới gan ở trên, chứa động mạch túi mật và hạch Lund; định nghĩa gốc năm 1891 lấy chính động mạch túi mật làm cạnh trên. Ống gan phải và trái hợp lại ngoài gan thành ống gan chung, nhận ống túi mật để tạo ống mật chủ, đi xuống trong dây chằng gan – tá tràng với động mạch gan riêng bên trái và tĩnh mạch cửa ở sau; đường kính bình thường 4–7 mm, giãn gợi ý tắc phía dưới do sỏi, hẹp lành tính hoặc u đường mật, đầu tụy hay bóng Vater. Ống mật chủ được cấp máu theo kiểu đám rối từ các nhánh nhỏ của động mạch gan phải, vị – tá tràng, vị phải và tá tụy sau trên; các động mạch cạnh ống mật ở vị trí 3 giờ và 9 giờ phải tránh khi rạch ống mật vì tổn thương nhiệt hoặc mất mạch gây rò mật và hẹp. Ống Luschka là ống mật phụ từ nhu mô gan đổ vào túi mật hoặc đi vào hố túi mật, có thể bị tổn thương khi mổ và gây tụ dịch mật; huỳnh quang indocyanine green trong mổ giúp nhận diện đường mật và chỗ rò. Ống tụy chính và ống mật chủ hợp lại thành bóng gan – tụy (bóng Vater), được cơ thắt Oddi bao quanh để điều hòa dòng mật – dịch tụy và chặn trào ngược từ tá tràng.[3]
Toàn văn tham khảo (StatPearls)
Nguyên văn tiếng Anh các chương StatPearls về chủ đề này, giữ đúng bản gốc. Giấy phép CC BY-NC-ND 4.0 chỉ cho phép sao chép nguyên văn, không cho dịch hay rút gọn, nên phần tiếng Việt ở trên là bài viết diễn giải riêng có trích dẫn.
Anatomy, Abdomen and Pelvis: GallbladderJones MW, Boget B, Arbor TC, Young M · StatPearls 2026 · NBK459288 · 13k ký tự
Đang tải…
Jones MW, Boget B, Arbor TC, Young M. Anatomy, Abdomen and Pelvis: Gallbladder. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2026. NBK459288 · PMID 29083749 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.
Các cơ quan trong hệ
Tài liệu tham khảo
Nguồn tham khảo cho các số liệu và mô tả trên trang, tra cứu trên PubMed (Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ).
- [1]Bile Acid PhysiologyDi Ciaula A et al., Annals of hepatology 2017PMID 29080336
- [2]Calot's triangleAbdalla S et al., Clinical anatomy 2013PMID 23519829
- [3]Anatomy, Abdomen and Pelvis: GallbladderJones MW et al., StatPearls 2026PMID 29083749
- [4]Gastrointestinal mean transit times in young and middle-aged healthy subjectsPMID 11318834Căn cứ cho: Thời gian lưu chuyển ống tiêu hóa
- [5]Revised Estimates for the Number of Human and Bacteria Cells in the BodySender R, Fuchs S, Milo R, 2016PMID 27541692Căn cứ cho: Số lượng vi khuẩn đại tràng
