Máu và tế bào máu
Mô hình
Rê hoặc chạm để xem tên, bấm để đọc mô tả; bấm tên trong chú giải để bay tới cấu trúc. Mô hình dựng bằng thuật toán theo kích thước mô học, màu theo quy ước minh họa.
Mô tả
Mô liên kết lỏng, khoảng 5 lít ở người lớn, gồm huyết tương (khoảng 55 %) và các thành phần hữu hình: hồng cầu chở oxy, năm loại bạch cầu bảo vệ cơ thể và tiểu cầu cầm máu. Tất cả đều sinh ra từ tế bào gốc tạo máu trong tủy xương.
Hồng cầu
Máu là mô liên kết lỏng, chiếm khoảng 7% khối lượng cơ thể; huyết tương chiếm hơn một nửa thể tích, phần còn lại là hồng cầu, bạch cầu và tiểu cầu. Hồng cầu trưởng thành là đĩa lõm hai mặt đường kính khoảng 7,5 µm, dày 2 µm, không nhân và không bào quan, bào tương chứa khoảng 270 triệu phân tử hemoglobin. Hình đĩa lõm cho tỉ lệ diện tích trên thể tích lớn để trao đổi khí và cho phép tế bào gập lại đi qua mao mạch hẹp hơn nó. Mỗi người có khoảng 25 nghìn tỉ hồng cầu, sống khoảng 120 ngày rồi bị đại thực bào lách và gan bắt giữ.[1][2]
Độ bền và độ mềm của hồng cầu đến từ khung dưới màng: mạng lục giác spectrin nối với actin ngắn và gắn vào màng qua ankyrin và protein dải 3, dải 3 đồng thời là kênh trao đổi Cl⁻/HCO₃⁻ cho vận chuyển CO₂. Đột biến các protein này làm hồng cầu hình cầu hoặc hình bầu dục, dễ vỡ ở lách và gây thiếu máu tan máu. Sản sinh hồng cầu do erythropoietin từ thận điều khiển: khi oxy mô giảm, thận tăng tiết hormone này và tủy xương tăng sản xuất trong vài ngày. Nguyên hồng cầu đẩy nhân ra ngoài ở giai đoạn cuối, tạo hồng cầu lưới còn ít RNA, chín thành hồng cầu sau khoảng một ngày trong máu.[3][4][5][6]
Bạch cầu
Bạch cầu chỉ ở trong máu trên đường tới mô, nơi chúng thực sự làm việc. Bạch cầu hạt có nhân chia thùy và hạt đặc hiệu. Bạch cầu trung tính chiếm đa số, nhân 3–5 thùy, đến ổ nhiễm khuẩn đầu tiên, thực bào và giết vi khuẩn bằng gốc oxy hóa, enzym của hạt ưa azur như myeloperoxidase, và lưới ngoại bào DNA; chúng chỉ sống vài ngày và là thành phần chính của mủ. Bạch cầu ái toan có nhân hai thùy, hạt đỏ cam chứa lõi tinh thể protein base chính, chống ký sinh trùng và tham gia hen. Bạch cầu ái kiềm, hiếm nhất, có hạt tím sẫm chứa histamin và gắn IgE như dưỡng bào.[7][8][9]
Bạch cầu không hạt gồm bạch cầu lympho và bạch cầu đơn nhân. Lympho bào nhỏ, nhân tròn đậm gần chiếm hết tế bào; lympho B trưởng thành ở tủy xương và trong trung tâm mầm của hạch biệt hóa thành tương bào tiết kháng thể, lympho T trưởng thành và được chọn lọc ở tuyến ức, còn tế bào NK diệt tế bào nhiễm virus và tế bào u mà không cần nhận diện kháng nguyên. Bạch cầu đơn nhân là tế bào máu lớn nhất, nhân hình hạt đậu, bào tương xám xanh có không bào; sau 1–3 ngày trong máu chúng vào mô và biệt hóa thành đại thực bào hoặc tế bào tua. Tăng bạch cầu ái toan kéo dài cần tìm ký sinh trùng, dị ứng thuốc hoặc bệnh máu.[10][11][12][13]






Trung tính
- Tỉ lệ
- 50–70%
- Hình thái
- Nhân 3–5 thùy, hạt mịn
- Vai trò chính
- Thực bào vi khuẩn, viêm cấp
Lympho
- Tỉ lệ
- 20–40%
- Hình thái
- Nhỏ, nhân tròn đậm
- Vai trò chính
- Miễn dịch đặc hiệu (B, T), NK
Đơn nhân
- Tỉ lệ
- 2–8%
- Hình thái
- Lớn, nhân hình hạt đậu
- Vai trò chính
- Thành đại thực bào, tế bào tua
Ái toan
- Tỉ lệ
- 1–4%
- Hình thái
- Nhân 2 thùy, hạt đỏ cam
- Vai trò chính
- Ký sinh trùng, dị ứng
Ái kiềm
- Tỉ lệ
- < 1%
- Hình thái
- Hạt tím sẫm che nhân
- Vai trò chính
- Histamin, phản ứng IgE
| Loại | Tỉ lệ | Hình thái | Vai trò chính |
|---|---|---|---|
| Trung tính | 50–70% | Nhân 3–5 thùy, hạt mịn | Thực bào vi khuẩn, viêm cấp |
| Lympho | 20–40% | Nhỏ, nhân tròn đậm | Miễn dịch đặc hiệu (B, T), NK |
| Đơn nhân | 2–8% | Lớn, nhân hình hạt đậu | Thành đại thực bào, tế bào tua |
| Ái toan | 1–4% | Nhân 2 thùy, hạt đỏ cam | Ký sinh trùng, dị ứng |
| Ái kiềm | < 1% | Hạt tím sẫm che nhân | Histamin, phản ứng IgE |
Tiểu cầu và cầm máu
Tiểu cầu là mảnh bào tương không nhân đường kính 2–3 µm, sống 7–10 ngày, mỗi microlít máu có 150–400 nghìn. Chúng sinh ra từ mẫu tiểu cầu, tế bào khổng lồ đa bội của tủy xương, vốn vươn các tua dài vào lòng xoang mạch tủy và bị dòng máu cắt thành tiểu cầu; một mẫu tiểu cầu cho hàng nghìn tiểu cầu dưới sự điều hòa của thrombopoietin từ gan. Bên trong tiểu cầu có vòng vi ống ngoại vi giữ hình đĩa, hệ ống mở nối với bề mặt, hạt α chứa fibrinogen, yếu tố von Willebrand và yếu tố tăng trưởng, và hạt đặc chứa ADP, serotonin và Ca²⁺.[14][15][16][17]
Khi thành mạch tổn thương, tiểu cầu bám vào collagen lộ ra qua yếu tố von Willebrand và thụ thể GPIb, rồi được hoạt hóa: chúng đổi từ đĩa sang hình cầu có gai, phóng thích hạt và tạo thromboxane A₂. ADP và thromboxane gọi thêm tiểu cầu; thụ thể GPIIb/IIIa chuyển sang trạng thái gắn fibrinogen, kết dính các tiểu cầu thành nút cầm máu ban đầu. Màng tiểu cầu hoạt hóa phơi phosphatidylserin làm bề mặt cho dòng thác đông máu, thrombin cắt fibrinogen thành lưới fibrin giữ chặt nút. Aspirin ức chế thromboxane không hồi phục suốt đời sống tiểu cầu, còn clopidogrel chặn thụ thể ADP.[18][14]

Tạo máu
Ở người lớn, tạo máu diễn ra trong tủy đỏ của xương dẹt, đốt sống và đầu xương dài; ở thai, nó lần lượt diễn ra ở túi noãn hoàng, gan và lách trước khi chuyển vào tủy. Tủy là mô lưới với xoang mạch có nội mô gián đoạn, đan xen tế bào mỡ, đại thực bào và các dòng tế bào máu đang chín. Tế bào gốc tạo máu, rất hiếm và phần lớn ở trạng thái nghỉ, nằm trong các hốc quanh mạch nơi tế bào nội mô và tế bào lưới cung cấp tín hiệu như CXCL12 và yếu tố tế bào gốc; chính khả năng tự đổi mới của chúng làm cho ghép tủy chữa được bệnh máu.[19][20]
Mô hình cây phân nhánh cổ điển, trong đó tế bào gốc tách thành tiền thân dòng tủy và dòng lympho rồi lần lượt hẹp dần, đã được thay bằng một bức tranh liên tục hơn: giải trình tự đơn bào cho thấy tế bào tiền thân sớm đã nghiêng về một dòng, và dòng mẫu tiểu cầu có thể tách thẳng từ tế bào gốc. Các yếu tố tăng trưởng quyết định sản lượng từng dòng: erythropoietin cho hồng cầu, thrombopoietin cho tiểu cầu, G-CSF cho bạch cầu trung tính. Tủy sản xuất khoảng 200 tỉ hồng cầu, 100 tỉ bạch cầu hạt và 100 tỉ tiểu cầu mỗi ngày; G-CSF tái tổ hợp được dùng để phục hồi bạch cầu sau hóa trị và huy động tế bào gốc cho ghép.[21][19][2]


Toàn văn tham khảo (StatPearls)
Nguyên văn tiếng Anh các chương StatPearls về chủ đề này, giữ đúng bản gốc. Giấy phép CC BY-NC-ND 4.0 chỉ cho phép sao chép nguyên văn, không cho dịch hay rút gọn, nên phần tiếng Việt ở trên là bài viết diễn giải riêng có trích dẫn.
Biochemistry of Platelet Activating FactorAshraf MA, Nookala V · StatPearls 2023 · NBK557392 · 28k ký tự
Đang tải…
Ashraf MA, Nookala V. Biochemistry of Platelet Activating Factor. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023. NBK557392 · PMID 32491324 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.
Histology, B-Cell LymphocyteAlthwaiqeb SA, Fakoya AO, Bordoni B · StatPearls 2024 · NBK560905 · 27k ký tự
Đang tải…
Althwaiqeb SA, Fakoya AO, Bordoni B. Histology, B-Cell Lymphocyte. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2024. NBK560905 · PMID 32809740 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.
Histology, T-Cell LymphocyteSauls RS, McCausland C, Taylor BN · StatPearls 2023 · NBK535433 · 14k ký tự
Đang tải…
Sauls RS, McCausland C, Taylor BN. Histology, T-Cell Lymphocyte. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023. NBK535433 · PMID 30571054 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.
Histology, PlateletsWilliams O, Sergent SR · StatPearls 2022 · NBK557800 · 13k ký tự
Đang tải…
Williams O, Sergent SR. Histology, Platelets. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2022. NBK557800 · PMID 32491732 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.
Physiology, PlateletDenault D, Launico MV · StatPearls 2026 · NBK470328 · 12k ký tự
Đang tải…
Denault D, Launico MV. Physiology, Platelet. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2026. NBK470328 · PMID 29262002 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.
Histology, Red Blood CellBarbalato L, Pillarisetty LS · StatPearls 2022 · NBK539702 · 10k ký tự
Đang tải…
Barbalato L, Pillarisetty LS. Histology, Red Blood Cell. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2022. NBK539702 · PMID 30969524 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.
Histology, HematopoiesisChapman J, Zhang Y · StatPearls 2023 · NBK534246 · 10k ký tự
Đang tải…
Chapman J, Zhang Y. Histology, Hematopoiesis. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023. NBK534246 · PMID 30480979 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.
Histology, White Blood CellTigner A, Ibrahim SA, Murray IV · StatPearls 2026 · NBK563148 · 10k ký tự
Đang tải…
Tigner A, Ibrahim SA, Murray IV. Histology, White Blood Cell. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2026. NBK563148 · PMID 33085295 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.
Histology, MonocytesEspinoza VE, Emmady PD · StatPearls 2023 · NBK557618 · 7k ký tự
Đang tải…
Espinoza VE, Emmady PD. Histology, Monocytes. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023. NBK557618 · PMID 32491550 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.
Các cơ quan trong hệ
Tài liệu tham khảo
Nguồn tham khảo cho các số liệu và mô tả trên trang, tra cứu trên PubMed (Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ).
- [1]Histology, Red Blood CellBarbalato L et al., StatPearls 2022PMID 30969524
- [2]Hematopoiesis in numbersCosgrove J et al., Trends in immunology 2021PMID 34742656
- [3]Red cell membrane: past, present, and futureMohandas N et al., Blood 2008PMID 18988878
- [4]ErythropoietinJelkmann W, Frontiers of hormone research 2016PMID 27348128
- [5]Erythropoiesis: development and differentiationDzierzak E et al., Cold Spring Harbor perspectives in medicine 2013PMID 23545573
- [6]Cell fate decision in erythropoiesis: Insights from multiomics studiesTur S et al., Experimental hematology 2024PMID 38262486
- [7]Histology, White Blood CellTigner A et al., StatPearls 2026PMID 33085295
- [8]Spatial adaptation of eosinophils and their emerging roles in homeostasis, infection and diseaseArnold IC et al., Nature reviews. Immunology 2024PMID 38982311
- [9]IgE, mast cells, basophils, and eosinophilsStone KD et al., The Journal of allergy and clinical immunology 2010PMID 20176269
- [10]Histology, MonocytesEspinoza VE et al., StatPearls 2023PMID 32491550
- [11]The unique biology of germinal center B cellsYoung C et al., Immunity 2021PMID 34380063
- [12]The thymus road to a T cell: migration, selection, and atrophyRuiz Pérez M et al., Frontiers in immunology 2024PMID 39257583
- [13]Approach to Patients with EosinophiliaKuang FL, The Medical clinics of North America 2020PMID 31757229
- [14]Histology, PlateletsWilliams O et al., StatPearls 2022PMID 32491732
- [15]The incredible journey: From megakaryocyte development to platelet formationMachlus KR et al., The Journal of cell biology 2013PMID 23751492
- [16]Platelet generation in vivo and in vitroFurniss JA et al., Blood 2024PMID 39357055
- [17]MegakaryopoiesisGeddis AE, Seminars in hematology 2010PMID 20620431
- [18]Physiology, PlateletDenault D et al., StatPearls 2026PMID 29262002
- [19]Histology, HematopoiesisChapman J et al., StatPearls 2023PMID 30480979
- [20]HematopoiesisRieger MA et al., Cold Spring Harbor perspectives in biology 2012PMID 23209149
- [21]New paradigms on hematopoietic stem cell differentiationCheng H et al., Protein & cell 2020PMID 31201709

