Hệ xương
Mô hình
Mô hình giải phẫu Z-Anatomy dựa trên BodyParts3D, giấy phép CC BY-SA 4.0.
Đại cương
Bộ xương người trưởng thành gồm 206 xương, chia thành xương trục (sọ, cột sống, lồng ngực) và xương phụ (đai vai, đai chậu và xương các chi). Cùng với khớp và dây chằng, bộ xương tạo khung nâng đỡ, bảo vệ các tạng và là nơi bám của cơ.
Chức năng
- 01Nâng đỡ cơ thể
- 02Bảo vệ não bộ, tim, phổi và các tạng
- 03Tạo máu tại tủy xương đỏ
- 04Dự trữ khoáng chất (calci, phosphat)
Tạo xương và tái tạo xương
Mô xương có ba loại tế bào chính: tạo cốt bào (osteoblastus) tạo xương, hủy cốt bào (osteoclastus) tiêu xương, và cốt bào (osteocytus) nằm trong chất nền, đóng vai trò cảm biến cơ học và điều phối quá trình tái tạo. Mất cân bằng giữa tiêu và tạo xương dẫn tới loãng xương.[1]
Ở trẻ em, tạo hình xương (modelling) chiếm ưu thế: xương dài ra ở sụn tiếp hợp và to ra theo chiều ngang. Ở người trưởng thành, tái tạo xương (remodelling) chiếm ưu thế, thay xương cũ bằng xương mới để giữ độ bền và cân bằng khoáng. Tạo cốt bào và hủy cốt bào liên lạc trực tiếp và qua chất tiết như hệ RANKL/OPG; quá trình tạo xương còn gắn chặt với sự tạo mạch (mạch máu type H).[2][3][4]
Tế bào xương và chu trình tái tạo
Tạo cốt bào là tế bào hình khối nằm dọc bề mặt xương, chỉ chiếm 4–6% tế bào xương. Chúng có nguồn gốc từ tế bào gốc trung mô, dưới tác động của BMP, đường tín hiệu Wnt và các yếu tố phiên mã Runx2, Dlx5, osterix; Runx2 là gen chủ chốt của quá trình biệt hóa này. Tạo cốt bào tạo chất nền theo hai bước. Bước một là tiết chất nền hữu cơ (chủ yếu collagen typ I, cùng osteocalcin, osteonectin, sialoprotein xương, osteopontin và proteoglycan). Bước hai là khoáng hóa: túi chất nền 30–200 nm tích canxi và phosphat (nhờ phosphatase kiềm), tạo tinh thể hydroxyapatit rồi vỡ ra để tinh thể lan vào chất nền xung quanh. Sau đó tạo cốt bào trưởng thành chết theo chương trình, hoặc trở thành cốt bào hay tế bào lót bề mặt xương.[1]
Cốt bào chiếm 90–95% tế bào xương, sống lâu nhất, có thể tới 25 năm. Mỗi cốt bào nằm trong một ổ xương và vươn tới khoảng 50 nhánh bào tương qua các tiểu quản. Các nhánh này nối với nhau và với tế bào bề mặt bằng liên kết khe, tạo thành hệ ổ – tiểu quản, có tổng diện tích lớn gấp khoảng 400 lần toàn bộ hệ Havers và Volkmann. Nhờ mạng lưới này, cốt bào làm bộ cảm biến cơ học. Khi xương chịu tải, cốt bào tiết PGE₂, NO và IGF-1 kích thích tạo xương. Khi xương không chịu tải, cốt bào tiết sclerostin (gen SOST) và DKK-1 ức chế tạo cốt bào. Cốt bào cũng được cho là nguồn RANKL chính, và cốt bào chết theo chương trình là tín hiệu gọi hủy cốt bào tới.[1]
Hủy cốt bào là tế bào đa nhân, biệt hóa tận cùng, có nguồn gốc từ dòng tế bào gốc tạo máu, dưới tác động của M-CSF và RANKL. Tái tạo xương diễn ra trong các đơn vị đa bào cơ bản. Mỗi đơn vị gồm một nhóm hủy cốt bào đi trước tạo nón cắt, một nhóm tạo cốt bào theo sau tạo nón đóng, kèm mạch máu và thần kinh. Chu trình gồm pha khởi động (tiêu xương), pha chuyển tiếp và pha tạo xương. Các yếu tố tích trữ trong chất nền (IGF, TGF-β, BMP, FGF, PDGF) được giải phóng khi tiêu xương và ghép nối hai pha. Ở pha đầu, hủy cốt bào tiết Sema4D ức chế tạo xương; tạo cốt bào tiết Sema3A ức chế tiêu xương. Tín hiệu hai chiều ephrinB2/EphB4 có lẽ giúp kết thúc tiêu xương và khởi động tạo xương.[1]
Cột sống: thành phần, chức năng và các đường cong
Cột sống là đặc trưng của phân ngành Động vật có xương sống. Ở người nó gồm 33 đốt: 7 đốt cổ, 12 đốt ngực, 5 đốt thắt lưng, 5 đốt cùng (dính thành xương cùng) và 4 đốt cụt; cùng với sọ, xương sườn và xương ức, chúng tạo nên bộ xương trục. Cột sống có ba nhiệm vụ: bảo vệ tủy sống và rễ thần kinh trong ống sống (ống rộng hơn ở đoạn cổ và thắt lưng, hẹp ở đoạn ngực); làm trục chịu lực, đỡ đầu và truyền sức nặng của thân xuống hai chân; và cho phép gập, nghiêng, xoay nhờ chuỗi khớp, đồng thời là chỗ bám của xương sườn và nhiều cơ. Đĩa gian đốt chiếm khoảng 25% chiều dài cột sống và là chỗ dựa cho dây chằng dọc trước và dọc sau.[5]
Cột sống người trưởng thành có bốn đường cong: ưỡn cổ (lordosis), gù ngực (kyphosis), ưỡn thắt lưng và cong cùng. Đường cong ngực và cùng là đường cong nguyên phát, có từ thời thai nhi (“tư thế bào thai”); đường cong cổ xuất hiện khi trẻ bắt đầu giữ được đầu và đường cong thắt lưng khi trẻ bắt đầu đứng, nên gọi là thứ phát. Các đường cong có thể bị bệnh lý làm quá mức: gù tăng ở đoạn ngực (thường do loãng xương và tư thế xấu ở người già), ưỡn tăng ở đoạn thắt lưng (do yếu cơ thành bụng trước, hay gặp cuối thai kỳ và béo phì), và vẹo cột sống (scoliosis) là lệch sang bên kèm xoay đốt sống, kinh điển ở thiếu nữ, có thể do di truyền, chấn thương hoặc vô căn. Cấp máu cột sống đến từ các nhánh của động mạch đốt sống và cổ lên (cổ), động mạch gian sườn sau (ngực), động mạch thắt lưng và cùng bên; mỗi nhánh chia thành nhánh trước nuôi thân đốt và nhánh sau nuôi cung đốt.[5]

Phát triển cột sống và các biến thể
Mỏm dây sống bắt đầu hình thành khoảng ngày 17 rồi gấp lại thành dây sống (notochorda), trục định hướng của phôi. Dây sống tiết Sonic Hedgehog để giữ sống và định hình các tế bào đốt xương (sclerotoma) của trung bì cận trục; các tế bào này mọc quanh ống thần kinh và dây sống để tạo thân đốt, cung đốt và xương sườn. Mỗi thân đốt hình thành do hai nửa đốt xương liền kề (nửa đuôi của đốt trên và nửa đầu của đốt dưới) hợp lại, gọi là tái phân đoạn. Ở vùng sẽ thành thân đốt, dây sống thoái triển dưới tác động của Pax1 và Pax9; ở khoảng giữa, nó phình ngang thành nhân nhầy (nucleus pulposus), còn trung mô vòng quanh biệt hóa thành vòng sợi (annulus fibrosus) và tấm sụn tận. Đốt sống cốt hóa trong sụn: sụn xuất hiện khoảng tuần 6, bắt đầu được thay bằng xương từ tuần 7–8, và cốt hóa chỉ hoàn tất khoảng tuổi 26.[5][6]
Rối loạn phân đoạn và khép ống gây ra nhiều dị tật. Trong hội chứng VACTERL (dị tật đốt sống, teo hậu môn, tim, rò khí – thực quản, thận, chi), 60–80% bệnh nhân có dị tật đốt sống như dính, thiếu, thừa hoặc biến dạng đốt. Nứt đốt sống (spina bifida) là khuyết tật ống thần kinh, theo mức độ tăng dần: nứt đốt sống ẩn, thoát vị màng não và thoát vị màng não – tủy (hay kèm dị dạng Arnold–Chiari và tủy bám thấp). Đốt sống khối (block vertebra) do không phân đoạn. Đốt chuyển tiếp thắt lưng – cùng gặp ở khoảng 35% dân số (cùng hóa L5 hoặc thắt lưng hóa S1, phân loại Castellvi I–IV): đĩa ở mức chuyển tiếp ít vận động nên được bảo vệ, nhưng cánh tay đòn cứng chuyển lực xoắn lên đoạn ngay trên, làm đoạn này thoái hóa và thoát vị sớm hơn; phải đếm đốt trên phim toàn cột sống để tránh mổ nhầm tầng. Nốt Schmorl (thoát vị nhân nhầy thẳng đứng qua tấm tận vào xốp thân đốt) gặp ở tới 75% người, đa số không triệu chứng.[5][6]
Đĩa gian đốt: một cấu trúc chịu lực tổng hợp
Đĩa gian đốt vừa cho cột sống mềm dẻo vừa truyền lực nén, kéo và cắt lớn; về cơ học nó là một vật rắn nhớt đàn hồi, đáp ứng phụ thuộc thời gian. Nhân nhầy là thành phần phân phối tải chính: chất nền giàu proteoglycan (chủ yếu aggrecan) mang chuỗi glycosaminoglycan tích điện âm mạnh, tạo mật độ điện tích cố định cao kéo nước vào bằng áp suất thẩm thấu. Nhân nhầy chứa khoảng 70–80% nước và hoạt động như một khối thủy tĩnh: khi chịu tải dọc trục, áp lực tăng đều và lực nén thẳng đứng được chuyển thành ứng suất hướng ra xung quanh.[6]
Vòng sợi giữ nhân nhầy đang chịu áp lực bằng 15–25 lá đồng tâm chứa sợi collagen type I; sợi của các lá kế tiếp chéo nhau ở góc khoảng 30–60° so với trục cột sống, như lớp gỗ dán. Cấu trúc này biến ứng suất hướng tâm thành ức chế kéo theo chu vi (“hoop stress”), và các nhóm sợi khác nhau căng lên khi gập, duỗi hay xoắn. Tấm sụn tận ở mặt trên và dưới thân đốt vừa ngăn nhân nhầy lọt vào xương xốp vừa là màng bán thấm cho glucose và oxy khuếch tán từ mao mạch thân đốt vào trung tâm đĩa vốn vô mạch; khi tấm tận vôi hóa, dinh dưỡng giảm và đĩa bắt đầu thoái hóa. Khi đứng cả ngày, áp lực thủy tĩnh vượt áp lực trương nở thẩm thấu nên nước bị ép ra (hiện tượng rão), đĩa thấp đi 10–20% vào buổi tối; khi nằm ngủ, đĩa hút nước trở lại. Rách vòng sợi (vốn là sụn xơ) do thoái hóa, gắng sức hay nâng vật nặng cho phép nhân nhầy thoát vào ống sống, chèn rễ thần kinh gây đau, tê, yếu và giảm phản xạ; đa số tự khỏi với điều trị bảo tồn.[6][7]

Sụn: ba loại và vì sao sụn lành chậm
Sụn chống lực nén, tăng độ đàn hồi cho xương và nâng đỡ những nơi cần mềm dẻo. Tế bào chính là sụn bào (chondrocytus) nằm trong ổ sụn; chất nền gồm sợi và các tổ hợp proteoglycan – glycosaminoglycan, giàu chondroitin thay vì canxi. Sụn phát sinh từ trung bì: trung mô biệt hóa thành nguyên bào sụn tiết aggrecan và collagen type II; sau khi sụn hóa ban đầu, sụn gần như không phân bào nên kích thước ít thay đổi. Điểm then chốt là sụn không có mạch máu, mạch bạch huyết và thần kinh: sụn bào sống nhờ khuếch tán từ mô xung quanh (được lực nén lặp lại thúc đẩy), màng sụn tái tạo kém, nên tổn thương sụn lành rất chậm và tự nó không gây đau; đau trong bệnh sụn đến từ cấu trúc lân cận như bao khớp và xương bị viêm.[7]
Sụn trong (hyalinus) nhiều nhất, màu trắng xanh nhạt, gồm collagen type II và proteoglycan, có ở khí quản, mũi, sụn tiếp hợp, xương ức, sụn sườn và mặt khớp, tạo bề mặt ít ma sát chịu nén tốt; nó khô, mỏng và vàng đi theo tuổi. Sụn chun (elasticus) màu vàng đục, ở thanh quản, vành tai, nắp thanh môn và vòi tai, mềm dẻo và chịu áp lực. Sụn xơ (fibrocartilago) giàu collagen type I và ít proteoglycan, không có màng sụn, chịu kéo và nén mạnh, có ở gân, dây chằng, đĩa gian đốt, sụn chêm và một số mặt khớp. Sụn xơ còn tạo chỗ bám tận (enthesis) của gân vào xương, chuyển dần từ vùng gân có nguyên bào sợi xếp dọc qua sụn xơ, đường ranh giới (tidemark) rồi sụn xơ vôi hóa và xương. Thoái hóa khớp chủ yếu làm mòn sụn khớp ở khớp chịu tải, dẫn tới giảm tầm vận động và “xương cọ xương”; loạn sản sụn (achondroplasia) là rối loạn di truyền tạo sụn và là nguyên nhân hay gặp nhất của lùn.[7]
Sụn trong
- Collagen chính
- Type II
- Màng sụn
- Có (trừ mặt khớp)
- Vị trí điển hình
- Khí quản, mũi, sụn sườn, sụn tiếp hợp, mặt khớp
Sụn chun
- Collagen chính
- Type II và sợi chun
- Màng sụn
- Có
- Vị trí điển hình
- Vành tai, nắp thanh môn, vòi tai
Sụn xơ
- Collagen chính
- Type I
- Màng sụn
- Không
- Vị trí điển hình
- Đĩa gian đốt, sụn chêm, khớp mu, chỗ bám gân
| Loại sụn | Collagen chính | Màng sụn | Vị trí điển hình |
|---|---|---|---|
| Sụn trong | Type II | Có (trừ mặt khớp) | Khí quản, mũi, sụn sườn, sụn tiếp hợp, mặt khớp |
| Sụn chun | Type II và sợi chun | Có | Vành tai, nắp thanh môn, vòi tai |
| Sụn xơ | Type I | Không | Đĩa gian đốt, sụn chêm, khớp mu, chỗ bám gân |
Khớp hoạt dịch: ví dụ khớp khuỷu và khớp cổ chân
Khớp hoạt dịch có mặt khớp phủ sụn trong, bao khớp với màng hoạt dịch và các dây chằng tăng cường; độ vững đến từ hình dạng xương, dây chằng và cơ. Khớp khuỷu minh họa rõ điều này. Gập – duỗi diễn ra ở khớp cánh tay – trụ, nơi khuyết ròng rọc của mỏm khuỷu ôm gần 180° quanh ròng rọc xương cánh tay như một chiếc cờ lê, tạo khớp rất khít; sấp – ngửa diễn ra ở khớp quay – trụ. Dây chằng bên trụ (bên trong) hình tam giác gồm bó chéo trước (mạnh nhất, chống lực vẹo ngoài), bó chéo sau và bó ngang (Cooper). Phức hợp bên quay gồm dây chằng vòng, dây chằng bên quay và dây chằng bên trụ – ngoài (chống mất vững xoay sau – ngoài). Dây chằng vòng ôm cổ xương quay, bám hai đầu vào khuyết quay của xương trụ; khi kéo mạnh tay trẻ 6 tháng – 5 tuổi lúc khuỷu duỗi, chỏm quay trượt khỏi dây chằng vòng (“khuỷu bảo mẫu”), nắn bằng ngửa – gập hoặc sấp quá mức. Dây thần kinh trụ đi nông trong đường hầm khuỷu dưới dây chằng Osborne nên dễ bị chèn ép.[8]
Khớp cổ chân giúp bàn chân thích nghi với mặt đất khi đi, với các động tác gấp mu, gấp gan, nghiêng trong và nghiêng ngoài, mỗi động tác do một khoang cơ cẳng chân đảm nhiệm. Khoang sau nông (cơ bụng chân, cơ dép) là cơ gấp gan chính; khoang sau sâu (cơ chày sau, gấp các ngón dài, gấp ngón cái dài) hỗ trợ gấp gan, trong đó cơ chày sau nghiêng trong bàn chân; cơ chày trước ở khoang trước là cơ gấp mu chính; các cơ mác dài và ngắn ở khoang ngoài nghiêng ngoài bàn chân. Ba nghiệm pháp kiểm tra các dây chằng: nghiệm pháp ngăn kéo trước (dây chằng sên – mác trước, dây chằng hay bong nhất), nghiệm pháp nghiêng sên khi lật trong (dây chằng gót – mác) và nghiệm pháp lật ngoài (dây chằng delta ở mặt trong). Khuỷu là khớp lớn bị trật nhiều thứ hai sau vai; trật khớp phức tạp kèm gãy xương hoặc tổn thương dây chằng có thể cần phẫu thuật.[9][8]
Các cơ quan chính
Gồm 22 xương (8 xương sọ não và 14 xương sọ mặt, chưa kể các xương con tai), bao bọc và bảo vệ não bộ cùng các cơ quan giác quan.
Lồng ngựcCavea thoracisGồm 12 đôi xương sườn, xương ức và 12 đốt sống ngực; bảo vệ tim, phổi và tham gia cơ học hô hấp.
Cột sốngColumna vertebralisTrục xương của thân gồm 33–34 đốt sống (7 cổ, 12 ngực, 5 thắt lưng, xương cùng và xương cụt) nối với nhau bằng đĩa gian đốt và dây chằng. Cột sống nâng đỡ đầu và thân, cho phép vận động và bảo vệ tủy sống.
Xương chậuOs coxaeXương dẹt lớn do ba xương (cánh chậu, ngồi, mu) hợp nhất ở ổ cối khi trưởng thành. Hai xương chậu cùng xương cùng tạo khung chậu, truyền trọng lượng thân xuống chi dưới và bảo vệ tạng chậu.
Xương cánh tayHumerusXương dài của cánh tay, khớp với xương vai ở khớp vai và với xương quay, xương trụ ở khớp khuỷu. Nhiều cơ và thần kinh quan trọng bám hoặc chạy sát xương.
Xương đùiFemurXương dài và chắc nhất cơ thể, chiếm khoảng một phần tư chiều cao; khớp với xương chậu tại khớp hông và với xương chày tại khớp gối.
Xương chàyTibiaXương lớn chịu lực của cẳng chân, nằm phía trong xương mác. Đầu trên tham gia khớp gối, đầu dưới tham gia khớp cổ chân; mặt trong thân xương nằm ngay dưới da.
Số liệu tham chiếu
- Trẻ sơ sinh có khoảng 270 xương; một số xương hợp nhất trong quá trình cốt hóa.
- Khoảng 99% lượng calci của cơ thể được dự trữ trong xương.
Tài liệu tham khảo
Nguồn tham khảo cho các số liệu và mô tả trên trang, tra cứu trên PubMed (Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ).
- [1]Biology of Bone Tissue: Structure, Function, and Factors That Influence Bone CellsFlorencio-Silva R et al., BioMed research international 2015PMID 26247020
- [2]The biology of normal bone remodellingKatsimbri P, European journal of cancer care 2017PMID 28786518
- [3]Osteoblast-Osteoclast Communication and Bone HomeostasisKim JM et al., Cells 2020PMID 32927921
- [4]Type H blood vessels in bone modeling and remodelingPeng Y et al., Theranostics 2020PMID 31903130
- [5]Anatomy, Back, Vertebral ColumnDeSai C et al., StatPearls 2023PMID 30247844
- [6]Anatomy, Back, Intervertebral DiscsWaxenbaum JA et al., StatPearls 2026PMID 29262063
- [7]Anatomy, CartilageChang LR et al., StatPearls 2022PMID 30422559
- [8]Anatomy, Shoulder and Upper Limb, Elbow JointCard RK et al., StatPearls 2025PMID 30422543
- [9]Anatomy, Bony Pelvis and Lower Limb: Ankle JointManganaro D et al., StatPearls 2023PMID 31424742
- [10]Anatomy, BonesStatPearls (NCBI Bookshelf)PMID 30725884Căn cứ cho: Số lượng xương
- [11]Calcium metabolism in health and diseasePeacock M, 2010PMID 20089499Căn cứ cho: Dự trữ calci trong xương

