Phổi
Mô hình
Rê hoặc chạm để xem tên, bấm để đọc mô tả; bấm tên trong chú giải để bay tới cấu trúc. Mô hình dựng bằng thuật toán theo kích thước mô học, màu theo quy ước minh họa.
Mô tả
Hai tạng xốp nằm trong khoang màng phổi. Phổi phải có ba thùy (trên, giữa, dưới); phổi trái có hai thùy và khuyết tim.
Các phần cấu tạo
Mỗi phần có thẻ riêng; bấm “Xem trên mô hình” để bay tới và chọn phần đó trong mô hình 3D phía trên.
- 01
Thùy trên phổi phải
Lobus superior pulmonis dextri
Nằm trên khe ngang, gồm ba phân thùy đỉnh, sau và trước; đỉnh phổi nhô lên trên xương sườn I vào nền cổ. Phế quản thùy trên phải tách rất sớm, ngay dưới chỗ chia đôi khí quản, đi trên động mạch phổi (phế quản trên động mạch).
- 02
Thùy giữa phổi phải
Lobus medius pulmonis dextri
Thùy nhỏ hình nêm giữa khe ngang và khe chếch, gồm hai phân thùy ngoài và trong, áp vào bờ phải tim. Phế quản thùy giữa dài và hẹp, có hạch bao quanh nên dễ bị chèn ép gây xẹp thùy giữa tái diễn.
- 03
Thùy dưới phổi phải
Lobus inferior pulmonis dextri
Thùy lớn nhất, nằm sau dưới khe chếch, gồm phân thùy trên (đỉnh) và bốn phân thùy nền (trong, trước, ngoài, sau), tựa lên vòm hoành phải. Phân thùy trên và nền sau là nơi hay gặp viêm phổi hít ở người nằm ngửa.
- 04
Thùy trên phổi trái và lưỡi phổi
Lobus superior pulmonis sinistri; Lingula
Phổi trái chỉ có hai thùy do tim chiếm chỗ. Thùy trên gồm phần đỉnh – sau, phân thùy trước và lưỡi phổi (phân thùy lưỡi trên và dưới), tương đương thùy giữa bên phải; bờ trước có khuyết tim.
- 05
Thùy dưới phổi trái
Lobus inferior pulmonis sinistri
Nằm sau dưới khe chếch, gồm phân thùy trên và các phân thùy nền (trước – trong hợp nhất, ngoài, sau), tựa trên vòm hoành trái, phía trên đáy vị và lách.
- 06
Các khe phổi và màng phổi
Fissura obliqua et horizontalis; Pleura
Khe chếch (cả hai phổi) chạy từ ngang mỏm gai T3 ra trước tới sụn sườn VI; khe ngang (chỉ phổi phải) theo sườn IV. Màng phổi tạng phủ phổi và lách vào các khe; màng phổi thành lót thành ngực, hai lá ngăn bởi khoang màng phổi chứa một lớp dịch mỏng.
- 07
Rốn phổi và cuống phổi
Hilum pulmonis; Radix pulmonis
Nơi phế quản gốc, động mạch phổi, hai tĩnh mạch phổi, động mạch – tĩnh mạch phế quản, bạch huyết và đám rối thần kinh vào ra phổi, được màng phổi bọc tạo dây chằng phổi kéo xuống dưới. Hạch rốn phổi là chặng dẫn lưu bạch huyết quan trọng của ung thư phổi.
- 08
Cây phế quản
Arbor bronchialis
Phế quản gốc chia thành phế quản thùy rồi phế quản phân thùy (10 bên phải, 8–10 bên trái), tiếp tục khoảng 23 thế hệ chia đôi. Phế quản có sụn mảnh và tuyến; tiểu phế quản (dưới 1 mm) không có sụn, thành là cơ trơn và tế bào club; tiểu phế quản tận là phần dẫn khí cuối cùng.
- 09
Mạch máu phổi
Arteriae et venae pulmonales
Động mạch phổi đi kèm phế quản ở trung tâm tiểu thùy, mang máu nghèo oxy; tĩnh mạch phổi chạy trong vách liên tiểu thùy ở ngoại vi rồi tập trung thành hai tĩnh mạch mỗi bên về nhĩ trái. Các động mạch phế quản nhỏ (từ động mạch chủ) nuôi thành phế quản và màng phổi tạng.
- 10
Chùm phế nang và phế nang
Acinus pulmonis; Alveoli pulmonis
Vùng sau một tiểu phế quản tận gồm tiểu phế quản hô hấp, ống phế nang, túi phế nang và phế nang. Có khoảng 300–500 triệu phế nang với tổng diện tích khoảng 70 m²; hàng rào khí – máu chỉ dày khoảng 0,5 µm (tế bào phế nang type I, màng đáy chung, nội mô).
Vị trí và liên quan
Hai phổi nằm trong lồng ngực, mỗi phổi trong một ổ màng phổi, ngăn cách nhau bởi trung thất. Đỉnh phổi vượt lên trên xương đòn khoảng 2–3 cm, đáy phổi tựa lên cơ hoành. Rốn phổi ở mặt trung thất là nơi phế quản chính, động mạch và tĩnh mạch phổi đi vào và ra khỏi phổi.
Hình thể và cấu tạo
Phổi phải có ba thùy (trên, giữa, dưới) ngăn bởi khe chếch và khe ngang; phổi trái có hai thùy và có khuyết tim. Mỗi thùy chia thành các phân thùy phế quản – phổi, là đơn vị giải phẫu và phẫu thuật có phế quản và nhánh động mạch phổi riêng. Cây phế quản phân nhánh khoảng 23 thế hệ, tận cùng ở khoảng 300–500 triệu phế nang.[1]

Mạch máu và thần kinh
Phổi có hai hệ mạch: động mạch phổi mang máu nghèo oxy từ thất phải tới mao mạch phế nang để trao đổi khí, còn các động mạch phế quản (từ động mạch chủ) nuôi dưỡng thành phế quản. Tiểu động mạch phổi co lại khi phế nang thiếu oxy, giúp cân bằng thông khí – tưới máu.[2]
Phát triển
Phổi bắt đầu phát triển từ tuần thứ 4 của thai kỳ, khi mầm khí quản tách ra từ ruột trước, và tiếp tục hoàn thiện (tạo phế nang) tới đầu thời thơ ấu. Sự sống sau sinh phụ thuộc vào mức trưởng thành của phổi trong tử cung; phát triển bất thường gây dị dạng phổi bẩm sinh, còn phát triển không đầy đủ góp phần gây loạn sản phế quản – phổi ở trẻ đẻ non.[3]
Hàng rào khí – máu
Hình thái lượng học (morphometry) bằng phương pháp lập thể đo diện tích và độ dày hàng rào giữa không khí phế nang và máu mao mạch, rồi đưa vào phương trình sinh lý để ước tính khả năng khuếch tán của phổi; kết quả khớp với mức tiêu thụ oxy tối đa trong thực nghiệm. Phổi là một “cỗ máy” có hàng rào khí – máu rất rộng nhưng khối lượng tế bào tối thiểu.[1]
Biểu mô phế nang gồm tế bào phế nang típ I dẹt, phủ phần lớn bề mặt trao đổi khí, và tế bào típ II tiết surfactant. Khi phế nang tổn thương (nhiễm trùng nặng, hít phải chất độc, nhiễm khuẩn huyết), tế bào típ II tăng sinh và biệt hóa thành típ I để phục hồi lớp biểu mô; hồi phục đòi hỏi hàng rào toàn vẹn trở lại. Rối loạn kiểm soát chất lượng tế bào típ II góp phần gây xơ phổi.[4][5]
Phổi bắt đầu phát triển từ tuần thứ 4 của thai kỳ khi mầm khí quản mọc ra từ ruột trước, và tiếp tục đến đầu tuổi thơ. Khả năng sống sau sinh phụ thuộc vào sự phát triển và trưởng thành đầy đủ của phổi trong tử cung; phát triển bất thường gây dị dạng phổi bẩm sinh, phát triển chưa đủ góp phần vào loạn sản phế quản – phổi ở trẻ sinh non.[3][6]
Toàn văn tham khảo (StatPearls)
Nguyên văn tiếng Anh các chương StatPearls về chủ đề này, giữ đúng bản gốc. Giấy phép CC BY-NC-ND 4.0 chỉ cho phép sao chép nguyên văn, không cho dịch hay rút gọn, nên phần tiếng Việt ở trên là bài viết diễn giải riêng có trích dẫn.
Anatomy, Thorax, LungsChaudhry R, Omole AE, Bordoni B · StatPearls 2024 · NBK470197 · 15k ký tự
Đang tải…
Chaudhry R, Omole AE, Bordoni B. Anatomy, Thorax, Lungs. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2024. NBK470197 · PMID 29262068 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.
Các cơ quan trong hệ
Tài liệu tham khảo
Nguồn tham khảo cho các số liệu và mô tả trên trang, tra cứu trên PubMed (Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ).
- [1]Lung morphometry: the link between structure and functionWeibel ER, Cell and tissue research 2017PMID 27981379
- [2]Hypoxic pulmonary vasoconstriction: physiology and anesthetic implicationsLumb AB et al., Anesthesiology 2015PMID 25587641
- [3]Lung developmentMullassery D et al., Seminars in pediatric surgery 2015PMID 26051046
- [4]Repair and regeneration of the alveolar epithelium in lung injuryWang Y et al., FASEB journal 2024PMID 38648494
- [5]Contributions of alveolar epithelial cell quality control to pulmonary fibrosisKatzen J et al., The Journal of clinical investigation 2020PMID 32870817
- [6]Congenital Lung MalformationsPalla J et al., Pediatric annals 2019PMID 30986318
- [7]The normal human lung: ultrastructure and morphometric estimation of diffusion capacityGehr P, Bachofen M, Weibel ER, 1978PMID 644146Căn cứ cho: Diện tích bề mặt phế nang
- [8]Physiology, LungStatPearls (NCBI Bookshelf)PMID 31424761Căn cứ cho: Tần số thở

