Mắt
Mô hình
Rê hoặc chạm để xem tên, bấm để đọc mô tả; bấm tên trong chú giải để bay tới cấu trúc. Mô hình dựng bằng thuật toán theo kích thước mô học, màu theo quy ước minh họa.
Mô tả
Cơ quan thị giác gồm nhãn cầu nằm trong ổ mắt và các cấu trúc phụ: sáu cơ vận nhãn, mi mắt, kết mạc và bộ lệ. Nhãn cầu đường kính khoảng 24 mm, có ba lớp áo (xơ, mạch, thần kinh) bao quanh các môi trường trong suốt là thủy dịch, thể thủy tinh và thể kính.
Các phần cấu tạo
Mỗi phần có thẻ riêng; bấm “Xem trên mô hình” để bay tới và chọn phần đó trong mô hình 3D phía trên.
- 01
Giác mạc
Cornea
Phần trước trong suốt, vô mạch của vỏ xơ nhãn cầu, dày khoảng 0,5 mm ở trung tâm, gồm năm lớp: biểu mô, màng Bowman, nhu mô, màng Descemet và nội mô. Đóng góp khoảng hai phần ba lực khúc xạ của mắt (khoảng 43 diop) và được thần kinh mi dài chi phối cảm giác rất nhạy.
- 02
Củng mạc
Sclera
Lớp xơ trắng, dai bao năm phần sáu sau nhãn cầu, là chỗ bám của các cơ vận nhãn. Phía sau bị thần kinh thị giác xuyên qua tại mảnh sàng củng mạc; nối với giác mạc ở vùng rìa, nơi có ống Schlemm dẫn lưu thủy dịch.
- 03
Mống mắt và thể mi
Iris; Corpus ciliare
Phần trước của màng bồ đào. Mống mắt có cơ co đồng tử (phó giao cảm, dây III) và cơ giãn đồng tử (giao cảm) điều chỉnh lượng ánh sáng. Thể mi chứa cơ mi điều tiết thủy tinh thể qua dây chằng Zinn và các tua mi tiết thủy dịch.
- 04
Màng mạch
Choroidea
Lớp mạch máu nhiều sắc tố giữa củng mạc và võng mạc, phần sau của màng bồ đào. Lớp mao mạch mạch mạc nuôi lớp ngoài võng mạc (tế bào cảm quang) qua màng Bruch, có lưu lượng máu trên mỗi gam mô thuộc loại cao nhất cơ thể.
- 05
Thủy tinh thể và dây chằng Zinn
Lens; Zonula ciliaris
Thấu kính hai mặt lồi, trong suốt, không mạch, treo vào thể mi bằng dây chằng Zinn. Khi cơ mi co, dây chằng chùng lại và thủy tinh thể phồng lên để nhìn gần; độ đàn hồi giảm theo tuổi gây lão thị, còn mờ đục gây đục thủy tinh thể.
- 06
Tiền phòng, hậu phòng và thủy dịch
Camera anterior et posterior bulbi; Humor aquosus
Hậu phòng nằm giữa mống mắt và thủy tinh thể, tiền phòng giữa giác mạc và mống mắt. Thủy dịch do thể mi tiết đi qua đồng tử ra tiền phòng rồi thoát ở góc tiền phòng qua vùng bè vào ống Schlemm; tắc dẫn lưu làm tăng nhãn áp (glôcôm).
- 07
Thể thủy tinh (dịch kính)
Corpus vitreum
Khối gel trong suốt chiếm khoảng 4 mL, tức bốn phần năm thể tích nhãn cầu, gồm 99% nước, sợi collagen và acid hyaluronic. Dính chặt vào võng mạc ở nền dịch kính và đĩa thị; khi dịch kính hóa lỏng và bong theo tuổi có thể kéo rách võng mạc.
- 08
Võng mạc
Retina
Lớp thần kinh trong cùng gồm mười lớp, có tế bào nón và que, tế bào lưỡng cực và tế bào hạch. Hoàng điểm với hố trung tâm chỉ có tế bào nón, cho thị lực rõ nhất; đĩa thị (điểm mù) cách khoảng 3 mm phía mũi, nơi sợi trục tế bào hạch tạo thần kinh thị giác.
- 09
Bộ lệ
Apparatus lacrimalis
Tuyến lệ ở góc trên ngoài ổ mắt tiết nước mắt (phó giao cảm qua dây VII); nước mắt chảy qua điểm lệ, tiểu quản lệ, túi lệ rồi ống lệ – mũi đổ vào ngách mũi dưới. Tắc ống lệ – mũi bẩm sinh hay gặp ở trẻ nhỏ, gây chảy nước mắt liên tục.
Vị trí và liên quan
Nhãn cầu nằm ở phần trước ổ mắt, được đệm bởi mỡ ổ mắt và treo bởi bao nhãn cầu (Tenon). Ổ mắt là hốc xương hình tháp do bảy xương tạo nên, đỉnh ở sau có ống thị giác (dây II, động mạch mắt) và khe ổ mắt trên (dây III, IV, V1, VI). Thành trong và sàn ổ mắt mỏng, dễ vỡ khi chấn thương.

Ba lớp áo và môi trường trong suốt
Lớp xơ ngoài gồm củng mạc trắng đục ở sau và giác mạc trong suốt ở trước; giác mạc là môi trường khúc xạ mạnh nhất. Lớp mạch giữa (màng bồ đào) gồm hắc mạc, thể mi (tiết thủy dịch, chứa cơ mi để điều tiết) và mống mắt với lỗ đồng tử. Lớp trong là võng mạc, chứa tế bào que và nón; hoàng điểm với hố trung tâm cho thị lực sắc nét nhất, còn đĩa thị (điểm mù) là nơi sợi thần kinh hội tụ thành dây thị giác.
Thủy dịch chảy từ hậu phòng qua đồng tử ra tiền phòng và thoát qua lưới bè vào ống Schlemm; cản trở dòng thoát này làm tăng nhãn áp (glôcôm). Thể thủy tinh treo bằng dây chằng Zinn; khi cơ mi co, dây chằng chùng và thể thủy tinh phồng lên để nhìn gần. Thể kính dạng gel chiếm khoảng bốn phần năm thể tích nhãn cầu.
Cơ vận nhãn và bộ lệ
Bốn cơ thẳng xuất phát từ vòng gân chung ở đỉnh ổ mắt, hai cơ chéo làm xoay và nâng – hạ nhãn cầu. Tuyến lệ ở góc trên ngoài ổ mắt tiết nước mắt; nước mắt chảy qua điểm lệ, tiểu quản lệ vào túi lệ rồi xuống ống lệ – mũi đổ vào ngách mũi dưới.
M. rectus superior
- Tác dụng chính
- Nâng, khép, xoay vào
- Thần kinh
- III
M. rectus inferior
- Tác dụng chính
- Hạ, khép, xoay ra
- Thần kinh
- III
M. rectus medialis
- Tác dụng chính
- Khép
- Thần kinh
- III
M. rectus lateralis
- Tác dụng chính
- Dạng
- Thần kinh
- VI
M. obliquus superior
- Tác dụng chính
- Xoay vào, hạ (khi mắt khép)
- Thần kinh
- IV
M. obliquus inferior
- Tác dụng chính
- Xoay ra, nâng (khi mắt khép)
- Thần kinh
- III
| Cơ | Tác dụng chính | Thần kinh |
|---|---|---|
| M. rectus superior | Nâng, khép, xoay vào | III |
| M. rectus inferior | Hạ, khép, xoay ra | III |
| M. rectus medialis | Khép | III |
| M. rectus lateralis | Dạng | VI |
| M. obliquus superior | Xoay vào, hạ (khi mắt khép) | IV |
| M. obliquus inferior | Xoay ra, nâng (khi mắt khép) | III |
Đường thị giác
Sợi từ nửa trong võng mạc mỗi mắt bắt chéo ở giao thoa thị giác, nên dải thị mỗi bên mang thông tin của nửa thị trường đối bên. Dải thị tận ở thể gối ngoài của đồi thị, từ đó tia thị chạy tới vỏ thị giác quanh rãnh cựa. Vì vậy u tuyến yên chèn giao thoa gây bán manh hai thái dương, còn tổn thương sau giao thoa gây bán manh cùng bên.
Võng mạc
Võng mạc động vật có vú có hơn 60 loại neuron, xử lý hình ảnh qua ba tầng. Tầng thứ nhất tách tín hiệu từ tế bào que và tế bào nón thành khoảng 12 luồng song song (qua các loại tế bào lưỡng cực); tầng thứ hai nối các luồng này với từng loại tế bào hạch; tầng thứ ba phối hợp tế bào lưỡng cực và tế bào amacrin để tạo khoảng 20 cách mã hóa thế giới thị giác gửi lên não. Võng mạc vì thế là một bộ xử lý tín hiệu, không chỉ là “phim ảnh”.[1]
Võng mạc người có ba loại tế bào đệm: vi bào đệm (microglia) và hai loại đệm lớn là tế bào hình sao và tế bào Müller, cung cấp hỗ trợ chuyển hóa cho tế bào cảm quang và neuron. Hố trung tâm (fovea), nơi nhìn rõ nhất, không có tế bào hình sao và vi bào đệm; tế bào Müller ở đây tạo “nón Müller” giữ vững cấu trúc hố và giúp ánh sáng truyền tới tế bào cảm quang.[2]
Hàng rào máu – võng mạc gồm phần trong (liên kết khít giữa tế bào nội mô mao mạch võng mạc) và phần ngoài (liên kết khít giữa tế bào biểu mô sắc tố). Nó điều hòa ion, protein và nước ra vào võng mạc, giữ mắt là nơi “đặc quyền miễn dịch”; tổn thương hàng rào là cơ chế trực tiếp của bệnh võng mạc đái tháo đường và thoái hóa hoàng điểm tuổi già.[3]
Toàn văn tham khảo (StatPearls)
Nguyên văn tiếng Anh các chương StatPearls về chủ đề này, giữ đúng bản gốc. Giấy phép CC BY-NC-ND 4.0 chỉ cho phép sao chép nguyên văn, không cho dịch hay rút gọn, nên phần tiếng Việt ở trên là bài viết diễn giải riêng có trích dẫn.
Anatomy, Head and Neck, Eye Ciliary MusclesSuresh B, Ali T · StatPearls 2025 · NBK482132 · 16k ký tự
Đang tải…
Suresh B, Ali T. Anatomy, Head and Neck, Eye Ciliary Muscles. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2025. NBK482132 · PMID 29489160 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.
Anatomy, Head and Neck, Eye Corrugator MuscleYu M, Wang SM · StatPearls 2023 · NBK542280 · 13k ký tự
Đang tải…
Yu M, Wang SM. Anatomy, Head and Neck, Eye Corrugator Muscle. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023. NBK542280 · PMID 31194420 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.
Histology, EyePradeep T, Mehra D, Le PH · StatPearls 2023 · NBK544343 · 12k ký tự
Đang tải…
Pradeep T, Mehra D, Le PH. Histology, Eye. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023. NBK544343 · PMID 31335063 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.
Anatomy, Head and Neck, Eye CorneaLudwig PE, Lopez MJ, Sevensma KE · StatPearls 2023 · NBK470340 · 10k ký tự
Đang tải…
Ludwig PE, Lopez MJ, Sevensma KE. Anatomy, Head and Neck, Eye Cornea. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023. NBK470340 · PMID 29262108 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.
Anatomy, Head and Neck, Eye ConjunctivaShumway CL, Motlagh M, Wade M · StatPearls 2023 · NBK519502 · 8k ký tự
Đang tải…
Shumway CL, Motlagh M, Wade M. Anatomy, Head and Neck, Eye Conjunctiva. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023. NBK519502 · PMID 30137787 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.
Anatomy, Head and Neck, Eye FoveaRehman I, Mahabadi N, Motlagh M, Ali T · StatPearls 2023 · NBK482301 · 8k ký tự
Đang tải…
Rehman I, Mahabadi N, Motlagh M, Ali T. Anatomy, Head and Neck, Eye Fovea. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023. NBK482301 · PMID 29493926 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.
Anatomy, Head and Neck: Eye, Superior Tarsal Muscle (Müller Muscle)Dave T, Sabeti S, Patel BC · StatPearls 2024 · NBK540964 · 8k ký tự
Đang tải…
Dave T, Sabeti S, Patel BC. Anatomy, Head and Neck: Eye, Superior Tarsal Muscle (Müller Muscle). StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2024. NBK540964 · PMID 31082008 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.
Anatomy, Head and Neck: Eye Medial Rectus MusclesShumway CL, Motlagh M, Launico MV, Wade M · StatPearls 2023 · NBK519026 · 7k ký tự
Đang tải…
Shumway CL, Motlagh M, Launico MV, Wade M. Anatomy, Head and Neck: Eye Medial Rectus Muscles. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023. NBK519026 · PMID 30085568 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.
Anatomy, Head and Neck: Eye Lacrimal DuctDucker L, Rivera RY · StatPearls 2023 · NBK531487 · 7k ký tự
Đang tải…
Ducker L, Rivera RY. Anatomy, Head and Neck: Eye Lacrimal Duct. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023. NBK531487 · PMID 30285382 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.
Anatomy, Head and Neck: Eye Lateral Rectus MuscleFernández Cabrera A, Suárez-Quintanilla J · StatPearls 2023 · NBK539721 · 6k ký tự
Đang tải…
Fernández Cabrera A, Suárez-Quintanilla J. Anatomy, Head and Neck: Eye Lateral Rectus Muscle. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023. NBK539721 · PMID 30969543 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.
Các cơ quan trong hệ
Tài liệu tham khảo
Nguồn tham khảo cho các số liệu và mô tả trên trang, tra cứu trên PubMed (Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ).
- [1]The neuronal organization of the retinaMasland RH, Neuron 2012PMID 23083731
- [2]Glia of the human retinaReichenbach A et al., Glia 2020PMID 31793693
- [3]Blood-retinal barrierCunha-Vaz J et al., European journal of ophthalmology 2011PMID 23264323
- [4]The human brain in numbers: a linearly scaled-up primate brainHerculano-Houzel S, 2009PMID 19915731Căn cứ cho: Số lượng neuron
- [5]Determinants of conduction velocity in myelinated nerve fibersWaxman SG, 1980PMID 6245357Căn cứ cho: Tốc độ dẫn truyền
- [6]Quantitative imaging of energy expenditure in human brainPMID 22487547Căn cứ cho: Tiêu thụ năng lượng của não

