Xương chày
Mô hình
Rê hoặc chạm để xem tên, bấm để đọc mô tả; bấm tên trong chú giải để bay tới cấu trúc. Mô hình dựng bằng thuật toán theo kích thước mô học, màu theo quy ước minh họa.
Mô tả
Xương lớn chịu lực của cẳng chân, nằm phía trong xương mác. Đầu trên tham gia khớp gối, đầu dưới tham gia khớp cổ chân; mặt trong thân xương nằm ngay dưới da.
Các phần cấu tạo
Mỗi phần có thẻ riêng; bấm “Xem trên mô hình” để bay tới và chọn phần đó trong mô hình 3D phía trên.
- 01
Mâm chày (lồi cầu chày)
Condyli tibiae
Đầu trên rộng gồm lồi cầu trong và ngoài, mặt trên phẳng là mâm chày đỡ hai sụn chêm và lồi cầu xương đùi. Giữa hai mâm là lồi gian lồi cầu và các diện cho dây chằng chéo, sụn chêm bám. Lồi cầu ngoài có diện khớp với chỏm xương mác.
- 02
Lồi củ chày
Tuberositas tibiae
Gờ xương ở mặt trước đầu trên, nơi bám của dây chằng bánh chè, truyền lực của cơ tứ đầu đùi. Ở thiếu niên hay vận động, sụn tăng trưởng tại đây có thể viêm, gây đau và lồi to (bệnh Osgood–Schlatter).
- 03
Thân xương chày
Corpus tibiae
Thân hình lăng trụ tam giác; mặt trong và bờ trước (mào chày) nằm ngay dưới da, nên gãy xương chày hay hở và chậm liền do ít cơ che phủ. Mặt sau có đường cơ dép. Màng gian cốt nối bờ ngoài với xương mác, chia khoang trước và khoang sau cẳng chân.
- 04
Mắt cá trong
Malleolus medialis
Mỏm xương ở đầu dưới, phía trong, ôm mặt trong xương sên và là nơi bám của dây chằng delta. Phía sau mắt cá trong có gân cơ chày sau, gấp dài các ngón, động mạch chày sau và thần kinh chày đi qua dưới mạc giữ gân gấp.
- 05
Liên kết chày – mác
Articulationes tibiofibulares
Khớp chày – mác trên là khớp hoạt dịch phẳng; ở dưới là khớp sợi (liên kết dây chằng) giữ chặt gọng chày – mác ôm xương sên. Tổn thương dây chằng chày – mác dưới trước gây bong gân “mắt cá cao”, lâu lành hơn bong gân thường.
Vị trí và liên quan
Đầu trên rộng với hai lồi cầu tạo mâm chày, giữa có lồi gian lồi cầu nơi bám dây chằng chéo và sụn chêm; lồi củ chày ở trước là nơi bám dây chằng bánh chè. Thân xương hình lăng trụ tam giác với bờ trước sắc (mào chày). Đầu dưới có mắt cá trong và diện khớp với xương sên, cùng mắt cá ngoài của xương mác tạo gọng chày – mác ôm lấy xương sên.
Hình thể và cấu tạo
Khớp cổ chân (khớp sên – cẳng chân) là khớp bản lề cho gấp mu và gấp gan chân, vững nhất ở tư thế gấp mu vì phần trước ròng rọc xương sên rộng hơn. Dây chằng delta ở trong rất chắc; các dây chằng bên ngoài (sên – mác trước, gót – mác, sên – mác sau) yếu hơn nên bong gân cổ chân thường do lật trong.

Mạch máu và thần kinh
Xương nhận máu nuôi từ động mạch chày sau (động mạch nuôi xương lớn) và màng xương từ động mạch chày trước. Vì mặt trong nằm dưới da và đoạn một phần ba dưới nghèo mạch, gãy xương chày hay hở và chậm liền; chấn thương cẳng chân có thể gây hội chứng khoang.
Thân xương chày và khớp chày – mác dưới
Xương chày là xương chịu lực của cẳng chân, lớn và chắc hơn nhiều so với xương mác. Đầu trên tạo phần dưới khớp gối với xương đùi; đầu dưới cùng xương mác và xương sên tạo khớp cổ chân. Xương chày nằm trong xương mác và nối với xương mác bằng màng gian cốt. Đầu trên có lồi cầu trong và lồi cầu ngoài; giữa hai lồi cầu là diện gian lồi cầu, nơi bám của các dây chằng chéo và sụn chêm.[1]
Thân xương chày có thiết diện tam giác, với ba bờ (trước, trong, gian cốt) và ba mặt (ngoài, trong, sau). Mặt trong phần lớn nằm ngay dưới da. Mặt ngoài áp vào khoang trước cẳng chân, còn mặt sau áp vào khoang sau.[1]
Khoảng 20% ca gãy cổ chân có kèm tổn thương khớp chày – mác dưới. Dây chằng delta không thuộc phức hợp khớp này nhưng góp phần quan trọng vào sự vững của gọng chày – mác, nên luôn cần được đánh giá. Giải phẫu khớp chày – mác dưới thay đổi nhiều giữa các cá thể, vì vậy nên chụp cả hai cổ chân để so sánh, nhất là khi mất vững kín đáo. Các nghiệm pháp đánh giá động khớp theo cả ba mặt phẳng là đáng tin cậy nhất.[2]
Bệnh Blount là biến dạng vẹo trong đầu trên xương chày, có hai thể: khởi phát sớm (trước 4 tuổi) và khởi phát muộn. Mối liên quan chặt với béo phì ở trẻ em gợi ý cơ chế cơ học. Biến dạng gồm vẹo trong, gập góc ra trước và xoay trong xương chày, kèm ngắn chi. Ở thể sớm, đục xương chỉnh trục trước 4 tuổi làm giảm nguy cơ tái phát.[3]
Toàn văn tham khảo (StatPearls)
Nguyên văn tiếng Anh các chương StatPearls về chủ đề này, giữ đúng bản gốc. Giấy phép CC BY-NC-ND 4.0 chỉ cho phép sao chép nguyên văn, không cho dịch hay rút gọn, nên phần tiếng Việt ở trên là bài viết diễn giải riêng có trích dẫn.
Anatomy, Bony Pelvis and Lower Limb: TibiaBourne M, Sinkler MA, Murphy PB · StatPearls 2023 · NBK526053 · 11k ký tự
Đang tải…
Bourne M, Sinkler MA, Murphy PB. Anatomy, Bony Pelvis and Lower Limb: Tibia. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023. NBK526053 · PMID 30252309 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.
Các cơ quan trong hệ
Tài liệu tham khảo
Nguồn tham khảo cho các số liệu và mô tả trên trang, tra cứu trên PubMed (Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ).
- [1]Anatomy, Bony Pelvis and Lower Limb: TibiaBourne M et al., StatPearls 2023PMID 30252309
- [2]The Syndesmosis, Part I: Anatomy, Injury Mechanism, Classification, and DiagnosisBejarano-Pineda L et al., The Orthopedic clinics of North America 2021PMID 34538351
- [3]Blount diseaseSabharwal S, The Journal of bone and joint surgery. American volume 2009PMID 19571101
- [4]Anatomy, BonesStatPearls (NCBI Bookshelf)PMID 30725884Căn cứ cho: Số lượng xương
- [5]Calcium metabolism in health and diseasePeacock M, 2010PMID 20089499Căn cứ cho: Dự trữ calci trong xương
