Hệ tiêu hóaRăng và bộ máy nhai
Hệ tiêu hóa· Dentes et apparatus masticatorius

Răng và bộ máy nhai

Mô hình

Rê hoặc chạm để xem tên, bấm để đọc mô tả; bấm tên trong chú giải để bay tới cấu trúc. Mô hình dựng bằng thuật toán theo kích thước mô học, màu theo quy ước minh họa.

Mô tả

Người có hai bộ răng: 20 răng sữa thay dần bằng 32 răng vĩnh viễn, xếp thành hai cung răng trên xương hàm trên và xương hàm dưới. Mỗi răng gồm thân răng phủ men và chân răng phủ xê-măng cắm trong huyệt răng nhờ dây chằng nha chu; bên trong là ngà răng bao quanh tủy răng. Hàm dưới chuyển động quanh khớp thái dương – hàm nhờ bốn cơ nhai do dây thần kinh hàm dưới (V3) chi phối; răng nhận cảm giác từ các dây thần kinh huyệt răng trên và dưới, máu từ động mạch hàm.

Các phần cấu tạo

Mỗi phần có thẻ riêng; bấm “Xem trên mô hình” để bay tới và chọn phần đó trong mô hình 3D phía trên.

  1. 01

    Răng cửa

    Dentes incisivi

    Bốn răng cửa mỗi hàm (hai răng cửa giữa, hai răng cửa bên), thân dẹt hình xẻng với rìa cắn sắc để cắt thức ăn, một chân răng. Răng cửa giữa hàm trên lớn nhất; răng cửa hàm dưới nhỏ và hẹp nhất trong bộ răng.

  2. 02

    Răng nanh

    Dentes canini

    Một răng mỗi phần tư hàm, thân nhọn một múi để xé, chân răng dài nhất bộ răng (răng nanh trên có thể dài tới 27 mm cả thân lẫn chân). Nằm ở “góc” cung răng, giúp dẫn hướng hàm khi nhai sang bên.

  3. 03

    Răng hàm nhỏ

    Dentes premolares

    Hai răng mỗi phần tư hàm (thứ nhất, thứ hai), thường hai múi (ngoài và trong), nghiền và xé thức ăn. Răng hàm nhỏ thứ nhất hàm trên thường có hai chân; các răng còn lại một chân. Không có ở bộ răng sữa.

  4. 04

    Răng hàm lớn

    Dentes molares

    Ba răng mỗi phần tư hàm, mặt nhai rộng 4–5 múi để nghiền. Răng hàm trên có ba chân (hai ngoài, một trong), răng hàm dưới hai chân (gần, xa). Răng hàm lớn thứ nhất mọc khoảng 6 tuổi; răng thứ ba (răng khôn) mọc 17–25 tuổi và hay mọc lệch.

  5. 05

    Men răng

    Enamelum

    Mô cứng nhất cơ thể, khoảng 96% khoáng hydroxyapatite xếp thành trụ men, phủ thân răng, dày nhất ở đỉnh múi (khoảng 2,5 mm). Do nguyên bào men tạo ra trước khi răng mọc, nên men không tự tái tạo khi bị sâu.

  6. 06

    Ngà răng

    Dentinum

    Tạo khối chính của răng, khoảng 70% khoáng, chứa ống ngà có đuôi nguyên bào ngà và dịch, nên nhạy cảm khi bị lộ (ê buốt). Nguyên bào ngà tiếp tục tạo ngà thứ phát suốt đời và ngà sửa chữa khi bị kích thích.

  7. 07

    Tủy răng

    Pulpa dentis

    Mô liên kết lỏng trong buồng tủy và ống tủy chân răng, chứa nguyên bào ngà ở ngoại vi, mạch máu và thần kinh vào qua lỗ chóp. Viêm tủy trong buồng cứng không giãn nở được nên rất đau và có thể hoại tử, cần điều trị tủy.

  8. 08

    Mô nha chu

    Periodontium; Cementum; Gingiva

    Bộ phận giữ răng gồm xê măng phủ chân răng, dây chằng nha chu (sợi Sharpey dày khoảng 0,2 mm, đóng vai trò giảm chấn và cảm thụ áp lực), xương ổ răng và lợi. Viêm nha chu phá hủy các thành phần này là nguyên nhân mất răng hàng đầu ở người lớn.

  9. 09

    Bộ răng sữa

    Dentes decidui

    Hai mươi răng (mỗi phần tư: 2 răng cửa, 1 răng nanh, 2 răng hàm sữa), mọc từ khoảng 6 tháng đến 2,5 tuổi và được thay dần từ 6 đến 12 tuổi. Men mỏng, buồng tủy lớn, chân răng hàm sữa xòe rộng để ôm mầm răng vĩnh viễn bên dưới.

Sơ đồ răng

Chọn một răng để xem số hiệu theo ba hệ thống, kích thước, số chân răng, số ống tủy và tuổi mọc. Sơ đồ nhìn đối diện bệnh nhân: bên phải bệnh nhân nằm ở bên trái hình.

Hàm trênHàm dướiPhảiTráiRăng cửa giữa hàm trên bên phải (11)11Răng cửa giữa hàm trên bên trái (21)21Răng cửa bên hàm trên bên phải (12)12Răng cửa bên hàm trên bên trái (22)22Răng nanh hàm trên bên phải (13)13Răng nanh hàm trên bên trái (23)23Răng hàm nhỏ thứ nhất hàm trên bên phải (14)14Răng hàm nhỏ thứ nhất hàm trên bên trái (24)24Răng hàm nhỏ thứ hai hàm trên bên phải (15)15Răng hàm nhỏ thứ hai hàm trên bên trái (25)25Răng hàm lớn thứ nhất hàm trên bên phải (16)16Răng hàm lớn thứ nhất hàm trên bên trái (26)26Răng hàm lớn thứ hai hàm trên bên phải (17)17Răng hàm lớn thứ hai hàm trên bên trái (27)27Răng hàm lớn thứ ba hàm trên bên phải (18)18Răng hàm lớn thứ ba hàm trên bên trái (28)28Răng cửa giữa hàm dưới bên phải (41)41Răng cửa giữa hàm dưới bên trái (31)31Răng cửa bên hàm dưới bên phải (42)42Răng cửa bên hàm dưới bên trái (32)32Răng nanh hàm dưới bên phải (43)43Răng nanh hàm dưới bên trái (33)33Răng hàm nhỏ thứ nhất hàm dưới bên phải (44)44Răng hàm nhỏ thứ nhất hàm dưới bên trái (34)34Răng hàm nhỏ thứ hai hàm dưới bên phải (45)45Răng hàm nhỏ thứ hai hàm dưới bên trái (35)35Răng hàm lớn thứ nhất hàm dưới bên phải (46)46Răng hàm lớn thứ nhất hàm dưới bên trái (36)36Răng hàm lớn thứ hai hàm dưới bên phải (47)47Răng hàm lớn thứ hai hàm dưới bên trái (37)37Răng hàm lớn thứ ba hàm dưới bên phải (48)48Răng hàm lớn thứ ba hàm dưới bên trái (38)38
  • Răng cửa
  • Răng nanh
  • Răng hàm nhỏ
  • Răng hàm lớn

Răng hàm lớn thứ nhất hàm trên bên phải (16)

  • FDI 16 · Universal 3 · Palmer 6┘
  • Kích thước trung bình: thân răng 7.5 mm, chân răng 13 mm, đường kính gần – xa thân răng 10 mm.
  • Số chân răng: 3. Số ống tủy thường gặp: 3, khá hay gặp 4.
  • Mọc lúc 6–7 tuổi; chóp chân răng đóng lúc khoảng 9–10 tuổi.

Thân răng lớn nhất của cung trên, có bốn múi chính (múi gần – trong lớn nhất) nối với nhau bởi gờ chéo. Mặt trong thường có thêm múi Carabelli. Răng có ba chân: gần – ngoài, xa – ngoài và khẩu cái. Chân gần – ngoài hay có ống tủy thứ hai (MB2), nên bốn ống tủy là thường gặp. Chóp các chân răng nằm sát sàn xoang hàm trên.

Nguồn: PMID 32491475, PMID 30860762, PMID 27578418

Hai bộ răng, các nhóm răng và cách đánh số

Răng người thuộc kiểu không đồng dạng (heterodont): có bốn nhóm răng là răng cửa, răng nanh, răng hàm nhỏ và răng hàm lớn. Người cũng có hai bộ răng nối tiếp nhau (diphyodont). Bộ răng sữa gồm 20 răng: mỗi phần tư có hai răng cửa, một răng nanh và hai răng hàm sữa. Răng cửa, răng nanh và răng hàm sữa lần lượt được thay bằng răng cửa, răng nanh và răng hàm nhỏ vĩnh viễn. Ba răng hàm lớn mọc thêm phía sau mà không thay răng nào, nâng bộ răng vĩnh viễn lên 32 chiếc.[1]

Mỗi răng gồm thân răng (phần nhìn thấy trong miệng) và chân răng cắm trong huyệt của mỏm huyệt răng. Ranh giới giữa hai phần là đường nối men – xê-măng. Thân răng có năm mặt. Mặt ngoài gọi là mặt môi ở răng trước và mặt má ở răng sau. Mặt trong gọi là mặt khẩu cái ở hàm trên và mặt lưỡi ở hàm dưới. Mặt gần hướng về đường giữa, mặt xa hướng ra xa đường giữa. Mặt nhai ở răng sau tương ứng với rìa cắn ở răng trước.[1]

Có ba hệ đánh số thường dùng. Hệ FDI (ISO 3950) dùng hai chữ số: chữ số đầu là phần tư (1 trên phải, 2 trên trái, 3 dưới trái, 4 dưới phải; răng sữa 5–8), chữ số sau là vị trí tính từ đường giữa (1 răng cửa giữa đến 8 răng khôn). Ví dụ, 36 là răng hàm lớn thứ nhất hàm dưới bên trái. Hệ Universal dùng ở Hoa Kỳ đánh số 1–32 bắt đầu từ răng khôn hàm trên bên phải, đi vòng qua cung trên rồi trở lại theo cung dưới; răng sữa dùng chữ A–T. Hệ Palmer ghi số 1–8 (răng sữa A–E) kèm một dấu góc chỉ phần tư.[1]

Hệ đánh số Universal của bộ răng vĩnh viễn: 1–16 ở cung trên, 17–32 ở cung dưới.
Hệ đánh số Universal của bộ răng vĩnh viễn: 1–16 ở cung trên, 17–32 ở cung dưới.Kaligula · CC BY-SA 3.0 · Nguồn
  • Răng cửa giữa

    FDI (q1 · q2 · q3 · q4)
    11 · 21 · 31 · 41
    Universal
    8 · 9 · 24 · 25
    Palmer
    1┘ · └1 · ┌1 · 1┐
    Tuổi mọc, năm (trên / dưới)
    7–8 / 6–7
  • Răng cửa bên

    FDI (q1 · q2 · q3 · q4)
    12 · 22 · 32 · 42
    Universal
    7 · 10 · 23 · 26
    Palmer
    2┘ · └2 · ┌2 · 2┐
    Tuổi mọc, năm (trên / dưới)
    8–9 / 7–8
  • Răng nanh

    FDI (q1 · q2 · q3 · q4)
    13 · 23 · 33 · 43
    Universal
    6 · 11 · 22 · 27
    Palmer
    3┘ · └3 · ┌3 · 3┐
    Tuổi mọc, năm (trên / dưới)
    11–12 / 9–10
  • Răng hàm nhỏ thứ nhất

    FDI (q1 · q2 · q3 · q4)
    14 · 24 · 34 · 44
    Universal
    5 · 12 · 21 · 28
    Palmer
    4┘ · └4 · ┌4 · 4┐
    Tuổi mọc, năm (trên / dưới)
    10–11 / 10–12
  • Răng hàm nhỏ thứ hai

    FDI (q1 · q2 · q3 · q4)
    15 · 25 · 35 · 45
    Universal
    4 · 13 · 20 · 29
    Palmer
    5┘ · └5 · ┌5 · 5┐
    Tuổi mọc, năm (trên / dưới)
    10–12 / 11–12
  • Răng hàm lớn thứ nhất

    FDI (q1 · q2 · q3 · q4)
    16 · 26 · 36 · 46
    Universal
    3 · 14 · 19 · 30
    Palmer
    6┘ · └6 · ┌6 · 6┐
    Tuổi mọc, năm (trên / dưới)
    6–7 / 6–7
  • Răng hàm lớn thứ hai

    FDI (q1 · q2 · q3 · q4)
    17 · 27 · 37 · 47
    Universal
    2 · 15 · 18 · 31
    Palmer
    7┘ · └7 · ┌7 · 7┐
    Tuổi mọc, năm (trên / dưới)
    12–13 / 11–13
  • Răng hàm lớn thứ ba

    FDI (q1 · q2 · q3 · q4)
    18 · 28 · 38 · 48
    Universal
    1 · 16 · 17 · 32
    Palmer
    8┘ · └8 · ┌8 · 8┐
    Tuổi mọc, năm (trên / dưới)
    17–21 / 17–21
Số hiệu của từng răng ở bốn phần tư theo thứ tự trên phải, trên trái, dưới trái, dưới phải; tuổi mọc trung bình theo ADA.

Mô răng: men, ngà, tủy và xê-măng

Răng được tạo từ bốn mô có độ cứng khác nhau. Men răng phủ thân răng và là mô cứng nhất cơ thể, với khoảng 96% chất khoáng theo khối lượng. Thành phần chính là hydroxyapatit có carbonat, xếp thành các trụ men đan cài nhau. Men do nguyên bào men có nguồn gốc biểu mô tạo ra theo hai pha. Pha tiết tạo khuôn protein (amelogenin, enamelin). Pha trưởng thành rút gần hết protein và nước để tinh thể lớn lên. Khi răng mọc, nguyên bào men mất đi, nên men trưởng thành không có tế bào và không tự tái tạo được.[1][2][3]

Ngà răng tạo nên khối chính của răng, gồm khoảng 70% chất khoáng, 20% chất hữu cơ và 10% nước. Ngà mềm và đàn hồi hơn men, nhờ đó đỡ lớp men giòn và hấp thụ lực nhai. Nguyên bào ngà nằm ở rìa tủy, tiết tiền ngà là khuôn collagen rồi khoáng hóa thành ngà. Mỗi tế bào để lại một đuôi bào tương trong ống ngà. Dịch chuyển động trong các ống ngà là cơ chế giải thích cảm giác ê buốt khi ngà bị lộ. Ngà nguyên phát hình thành trước khi chân răng hoàn chỉnh. Sau đó ngà thứ phát bồi đắp chậm suốt đời, còn ngà thứ ba (ngà phản ứng hoặc sửa chữa) hình thành khi có kích thích như sâu răng.[3][4][5]

Xê-măng phủ ngà chân răng, có cấu trúc và thành phần gần giống xương nhưng không có mạch máu. Xê-măng không tế bào phủ phần cổ chân răng và giữ các sợi Sharpey của dây chằng nha chu. Xê-măng có tế bào dày hơn ở vùng chóp và vùng chẽ chân răng. Tuổi càng cao, nhiều tế bào xê-măng chết đi; các hạt xê-măng nhỏ (cementicle) là dấu hiệu lão hóa hay gặp. Men có nguồn gốc ngoại bì. Ngà, tủy, xê-măng và dây chằng nha chu có nguồn gốc ngoại trung mô từ mào thần kinh.[3][6][1]

Thiết diện qua một răng hàm: thân và chân răng, men, ngà, tủy và ống tủy với mạch và thần kinh, lợi và xương ổ răng.
Thiết diện qua một răng hàm: thân và chân răng, men, ngà, tủy và ống tủy với mạch và thần kinh, lợi và xương ổ răng.BruceBlaus . When using this image in external sources it can be cited as: Blausen.com staff (2014). " Medical gallery of Blausen Medical 2014 ". WikiJournal of Medicine 1 (2). DOI : 10.15347/wjm/2014 · CC BY 3.0 · Nguồn
  • Men răng

    Nguồn gốc
    Ngoại bì (biểu mô miệng)
    Chất khoáng
    ~96%
    Tế bào tạo mô
    Nguyên bào men, mất đi khi răng mọc
    Sửa chữa
    Không
  • Ngà răng

    Nguồn gốc
    Ngoại trung mô (nhú răng)
    Chất khoáng
    ~70%
    Tế bào tạo mô
    Nguyên bào ngà, tồn tại suốt đời
    Sửa chữa
    Ngà thứ phát, ngà thứ ba
  • Tủy răng

    Nguồn gốc
    Ngoại trung mô (nhú răng)
    Chất khoáng
    Không khoáng hóa
    Tế bào tạo mô
    Nguyên bào sợi, tế bào gốc tủy
    Sửa chữa
    Có, khi tủy còn sống
  • Xê-măng

    Nguồn gốc
    Ngoại trung mô (túi răng)
    Chất khoáng
    ~45–50%
    Tế bào tạo mô
    Nguyên bào xê-măng
    Sửa chữa
    Bồi đắp suốt đời

Khoang tủy và hệ thống ống tủy

Khoang tủy là khoang được ngà bao quanh, chỉ mở ra ở chóp răng. Khoang tủy gồm buồng tủy ở thân răng và ống tủy ở chân răng. Buồng tủy có trần ngà, các sừng tủy nhô vào dưới từng múi hoặc rìa cắn, và một sàn mang các miệng ống tủy nằm ngang mức đường nối men – xê-măng. Ống tủy thuôn nhỏ và thường cong, kết thúc ở lỗ chóp, nơi mạch máu và thần kinh đi vào. Mỗi buồng tủy thường nhận một đến hai tiểu động mạch và một tiểu tĩnh mạch lớn, tạo mạng mao mạch dày dưới lớp nguyên bào ngà.[7][8]

Tủy là mô liên kết giàu mạch và thần kinh, xếp thành các lớp. Ngoài cùng là lớp nguyên bào ngà, kế đến là vùng nghèo tế bào Weil giàu mao mạch và đám rối thần kinh, rồi vùng giàu tế bào chứa nguyên bào sợi và tế bào trung mô chưa biệt hóa. Trong cùng là lõi tủy với mạch máu và thân thần kinh lớn. Sợi cảm giác từ dây thần kinh hàm trên và hàm dưới phân nhánh dưới vùng giàu tế bào thành đám rối Raschkow. Đầu tận không myelin của chúng đi tới nguyên bào ngà, một số đi vào ống ngà. Sợi giao cảm từ hạch cổ trên điều hòa trương lực tiểu động mạch.[8]

Hình thái ống tủy thay đổi nhiều hơn hình dạng ngoài của răng. Ngoài ống chính còn có ống bên, ống phụ và lỗ chóp phụ. Các hình thái hai ống nhập một, một ống chia hai hay ống hình chữ C rất khó thấy trên phim hai chiều. Phim CT chùm tia hình nón và micro-CT cho thấy nhiều hình thái không xếp được vào các bảng phân loại cũ. Vì vậy năm 2017 có một hệ mã hóa mới ghi số chân và đường đi của ống tủy cho từng răng; năm 2018 hệ này được mở rộng cho các bất thường của răng, chân răng và ống tủy. Với tuổi, ngà thứ phát làm hẹp lỗ chóp, mật độ tế bào tủy giảm khoảng một nửa từ 20 đến 70 tuổi, và buồng tủy thu nhỏ.[9][10][8][11]

  • Răng cửa giữa

    Trên: thân / chân (mm)
    10.5 / 13
    Trên: chân · ống tủy
    1 · 1
    Dưới: thân / chân (mm)
    9 / 12.5
    Dưới: chân · ống tủy
    1 · 1 (2)
  • Răng cửa bên

    Trên: thân / chân (mm)
    9 / 13
    Trên: chân · ống tủy
    1 · 1
    Dưới: thân / chân (mm)
    9.5 / 14
    Dưới: chân · ống tủy
    1 · 1 (2)
  • Răng nanh

    Trên: thân / chân (mm)
    10 / 17
    Trên: chân · ống tủy
    1 · 1
    Dưới: thân / chân (mm)
    11 / 16
    Dưới: chân · ống tủy
    1 · 1 (2)
  • Răng hàm nhỏ thứ nhất

    Trên: thân / chân (mm)
    8.5 / 14
    Trên: chân · ống tủy
    2 · 2
    Dưới: thân / chân (mm)
    8.5 / 14
    Dưới: chân · ống tủy
    1 · 1 (2)
  • Răng hàm nhỏ thứ hai

    Trên: thân / chân (mm)
    8.5 / 14
    Trên: chân · ống tủy
    1 · 1 (2)
    Dưới: thân / chân (mm)
    8 / 14.5
    Dưới: chân · ống tủy
    1 · 1
  • Răng hàm lớn thứ nhất

    Trên: thân / chân (mm)
    7.5 / 13
    Trên: chân · ống tủy
    3 · 3 (4)
    Dưới: thân / chân (mm)
    7.5 / 14
    Dưới: chân · ống tủy
    2 · 3 (4)
  • Răng hàm lớn thứ hai

    Trên: thân / chân (mm)
    7 / 12
    Trên: chân · ống tủy
    3 · 3 (4)
    Dưới: thân / chân (mm)
    7 / 13
    Dưới: chân · ống tủy
    2 · 3
  • Răng hàm lớn thứ ba

    Trên: thân / chân (mm)
    6.5 / 11
    Trên: chân · ống tủy
    3 · 3
    Dưới: thân / chân (mm)
    7 / 11
    Dưới: chân · ống tủy
    2 · 3
Số đo trung bình theo Wheeler; số trong ngoặc là số ống tủy của biến thể hay gặp (ví dụ ống MB2 của răng hàm lớn thứ nhất hàm trên).

Mô nha chu

Mô nha chu là bộ máy giữ răng, gồm lợi, dây chằng nha chu, xê-măng và xương ổ răng. Dây chằng nha chu là một mạng sợi collagen xếp có hướng, nối xê-măng với xương ổ răng. Dây chằng hoạt động như bộ giảm chấn, hàng rào chống vi khuẩn và cơ quan cảm nhận lực nhai. Các nhóm sợi chính (mào xương ổ, ngang, chéo, chóp và giữa chân răng) được sắp xếp để biến lực nhai thành lực kéo lên thành ổ răng. Kiến trúc này tự hình thành dưới tác dụng của tải cơ học, nên rất khó tái tạo bằng kỹ thuật mô.[12][13]

Tế bào dây chằng nha chu cảm nhận lực cơ học và chuyển thành tín hiệu sinh học, điều khiển quá trình hủy và tạo xương ổ răng. Đây là cơ sở sinh học của di chuyển răng trong chỉnh nha. Ở cổ răng, biểu mô kết nối bám vào men và tạo hàng rào đầu tiên trước vi khuẩn của mảng bám. Khi bị viêm, biểu mô này di chuyển về phía chóp và tạo túi nha chu. Độ dày và chiều rộng của lợi sừng hóa khác nhau giữa các người (kiểu sinh học nha chu mỏng hoặc dày) và ảnh hưởng tới nguy cơ tụt lợi.[14][15][16][3]

Hình thành và mọc răng

Răng bắt đầu hình thành từ tuần thứ sáu của phôi, khi biểu mô miệng dày lên thành dải biểu mô nguyên phát. Dải này tách thành lá tiền đình và lá răng hình móng ngựa. Trên mỗi cung, lá răng tạo mười điểm dày lên, sau thành mười mầm răng sữa. Mầm răng qua các giai đoạn nụ, chỏm và chuông. Cơ quan men sinh ra men. Nhú răng sinh ra ngà và tủy. Túi răng sinh ra xê-măng, dây chằng nha chu và xương ổ răng. Nút men là trung tâm phát tín hiệu quyết định vị trí các múi. Mầm răng vĩnh viễn bắt đầu từ khoảng tuần 20, nằm phía lưỡi của răng sữa. Lá răng vùng răng khôn còn hoạt động tới khoảng 15 tuổi.[1][17][18]

Mọc răng là sự di chuyển của răng từ vị trí phát triển trong xương hàm ra vị trí chức năng trong miệng. Quá trình gồm giai đoạn trước mọc, giai đoạn trong xương, xuyên qua niêm mạc, trước khi chạm khớp và sau khi chạm khớp. Túi răng điều phối việc hủy xương phía trên và tạo xương phía dưới, mở đường cho răng đi lên. Răng vẫn giữ khả năng trồi lên suốt đời, ví dụ khi mất răng đối diện. Một phân tích gộp trên 42.109 trẻ ở 42 nghiên cứu cho thấy tuổi mọc răng sữa khác nhau rõ theo vùng địa lý. Răng cửa giữa hàm dưới mọc đầu tiên, sớm nhất khoảng 6 tháng ở Bắc Mỹ và muộn nhất khoảng 13,5 tháng ở châu Á. Giới tính, hàm trên hay hàm dưới và điều kiện kinh tế – xã hội ảnh hưởng không đáng kể.[19][20][21]

Bộ răng sữa hoàn chỉnh lúc khoảng ba tuổi, với các mầm răng vĩnh viễn đang phát triển trong xương hàm (Gray, hình 999).
Bộ răng sữa hoàn chỉnh lúc khoảng ba tuổi, với các mầm răng vĩnh viễn đang phát triển trong xương hàm (Gray, hình 999).Henry Vandyke Carter · Public domain · Nguồn
  • Răng cửa giữa sữa

    FDI (q5 · q6 · q7 · q8)
    51 · 61 · 71 · 81
    Universal
    E · F · O · P
    Mọc, tháng (trên / dưới)
    8–12 / 6–10
    Rụng, năm (trên / dưới)
    6–7 / 6–7
  • Răng cửa bên sữa

    FDI (q5 · q6 · q7 · q8)
    52 · 62 · 72 · 82
    Universal
    D · G · N · Q
    Mọc, tháng (trên / dưới)
    9–13 / 10–16
    Rụng, năm (trên / dưới)
    7–8 / 7–8
  • Răng nanh sữa

    FDI (q5 · q6 · q7 · q8)
    53 · 63 · 73 · 83
    Universal
    C · H · M · R
    Mọc, tháng (trên / dưới)
    16–22 / 17–23
    Rụng, năm (trên / dưới)
    10–12 / 9–12
  • Răng hàm sữa thứ nhất

    FDI (q5 · q6 · q7 · q8)
    54 · 64 · 74 · 84
    Universal
    B · I · L · S
    Mọc, tháng (trên / dưới)
    13–19 / 14–18
    Rụng, năm (trên / dưới)
    9–11 / 9–11
  • Răng hàm sữa thứ hai

    FDI (q5 · q6 · q7 · q8)
    55 · 65 · 75 · 85
    Universal
    A · J · K · T
    Mọc, tháng (trên / dưới)
    25–33 / 23–31
    Rụng, năm (trên / dưới)
    10–12 / 10–12
Lịch mọc và rụng răng sữa theo ADA; mốc thời gian dao động theo từng quần thể.

Xương hàm trên và xương hàm dưới

Hai xương hàm trên hợp thành phần giữa mặt. Mỗi xương có một thân chứa xoang hàm trên và bốn mỏm: gò má, trán, khẩu cái và huyệt răng. Mỏm huyệt răng mang các huyệt răng trên. Phía sau răng hàm lớn cuối cùng là lồi củ xương hàm trên, nơi có các lỗ cho nhánh huyệt răng trên sau đi vào. Chóp chân răng hàm nhỏ và răng hàm lớn hàm trên nằm sát sàn xoang. Vì vậy nhiễm khuẩn quanh chóp có thể lan vào xoang, và khi nhổ răng có thể làm thủng xoang.[22]

Xương hàm dưới là xương mặt duy nhất cử động được. Xương gồm thân hình móng ngựa mang mỏm huyệt răng và hai ngành nối với thân ở góc hàm. Mỗi ngành có mỏm vẹt cho cơ thái dương bám và mỏm lồi cầu khớp với xương thái dương. Lỗ hàm dưới ở mặt trong ngành, được che bởi lưỡi gà, dẫn vào ống hàm dưới. Ống này chạy dưới chóp răng hàm và mở ra ở lỗ cằm, thường dưới răng hàm nhỏ thứ hai. Đường hàm móng ở mặt trong chia vùng hố dưới lưỡi phía trên với hố dưới hàm phía dưới.[23][24]

Ống hàm dưới có nhiều biến thể, quan trọng khi cắm implant, nhổ răng khôn hay phẫu thuật chỉnh hình. Một phân tích gộp trên 8.862 ống hàm dưới chụp CT chùm tia hình nón cho thấy ống hàm dưới chẻ đôi ở khoảng 38%, lỗ sau răng hàm ở 23,6%, lỗ cằm phụ ở 9,5%. Lỗ lưỡi hàm dưới có ở hầu hết người trưởng thành. Trước khi ra lỗ cằm, thần kinh huyệt răng dưới có thể vòng ra trước rồi quay lại (quai trước) ở khoảng 60,8%, dài trung bình 2,09 mm. Vì vậy nên giữ một vùng an toàn khoảng 4,75 mm trước lỗ cằm. Phía trước lỗ cằm, ống răng cửa có ở 87–100% trường hợp, dài trung bình gần 10 mm, và có thể bị tổn thương khi đặt implant dài hơn 12 mm.[25][26][27][28]

Xương hàm dưới nhìn nghiêng: thân, ngành, mỏm vẹt, mỏm lồi cầu và lỗ cằm (Gray, hình 176).
Xương hàm dưới nhìn nghiêng: thân, ngành, mỏm vẹt, mỏm lồi cầu và lỗ cằm (Gray, hình 176).Henry Vandyke Carter · Public domain · Nguồn
Xương hàm trên trái, mặt ngoài, với mỏm huyệt răng mang các răng trên (Gray, hình 157).
Xương hàm trên trái, mặt ngoài, với mỏm huyệt răng mang các răng trên (Gray, hình 157).Henry Vandyke Carter · Public domain · Nguồn
  • Ống hàm dưới chẻ đôi

    Tần suất
    ~38%
    Ý nghĩa lâm sàng
    Gây tê thần kinh huyệt răng dưới thất bại, chảy máu khi nhổ răng khôn
  • Lỗ sau răng hàm

    Tần suất
    23.6%
    Ý nghĩa lâm sàng
    Tê không hết vùng răng hàm, tổn thương khi rạch vùng sau răng hàm
  • Lỗ cằm phụ

    Tần suất
    9.5%
    Ý nghĩa lâm sàng
    Dị cảm môi – cằm sau phẫu thuật
  • Quai trước thần kinh huyệt răng dưới

    Tần suất
    60.8%
    Ý nghĩa lâm sàng
    Giữ vùng an toàn khoảng 4,75 mm trước lỗ cằm
  • Ống răng cửa hàm dưới

    Tần suất
    87–100%
    Ý nghĩa lâm sàng
    Tổn thương khi đặt implant vùng giữa hai lỗ cằm
Tần suất theo các tổng quan hệ thống và phân tích gộp trên phim CT chùm tia hình nón.

Khớp thái dương – hàm

Khớp thái dương – hàm là khớp hoạt dịch kiểu bản lề – trượt, nối lồi cầu xương hàm dưới với hố hàm và củ khớp của xương thái dương. Lồi cầu rộng khoảng 15–20 mm theo chiều ngang và 8–10 mm theo chiều trước – sau. Đĩa khớp sợi sụn hình hai mặt lõm: bờ trước dày khoảng 2 mm, bờ sau khoảng 3 mm, vùng giữa mỏng nhất. Đĩa chia khớp thành hai tầng. Tầng dưới (đĩa – lồi cầu) chủ yếu cho động tác xoay, tầng trên (đĩa – thái dương) cho động tác trượt ra trước khi há miệng rộng. Bờ trước đĩa liên quan với bó trên cơ chân bướm ngoài; phía sau là mô sau đĩa giàu mạch và thần kinh.[29][24]

Bao khớp được tăng cường ở phía ngoài bởi dây chằng thái dương – hàm (dây chằng bên). Dây chằng bướm – hàm và trâm – hàm ở xa khớp, giới hạn biên độ vận động của xương hàm dưới. Khớp phát triển từ cung hầu thứ nhất qua ba giai đoạn: mầm (tuần 7–8), tạo khoang (tuần 9–10) và trưởng thành (từ tuần 11). Lúc sinh, khớp còn chưa hoàn chỉnh, và lồi cầu tiếp tục lớn tới tuổi thiếu niên. Khớp được nuôi chủ yếu bởi động mạch thái dương nông, động mạch hàm và động mạch cắn.[29]

Rối loạn thái dương – hàm là nhóm bệnh gây đau vùng hàm – mặt, tiếng kêu ở khớp và hạn chế há miệng. Phần lớn có nguồn gốc cơ, phần còn lại do khớp. Trong lệch đĩa có hồi phục, đĩa nằm trước lồi cầu khi ngậm miệng và trở lại vị trí khi há, tạo tiếng "cục" khi há và khi ngậm. Nếu đĩa không trở lại vị trí, biên độ há miệng bị giới hạn. Đa số trường hợp cải thiện với điều trị bảo tồn: giáo dục bệnh nhân, máng nhai, vật lý trị liệu và thuốc giảm đau.[30][31]

Thiết diện đứng dọc khớp thái dương – hàm: lồi cầu, đĩa khớp, hố hàm và củ khớp (Gray, hình 311).
Thiết diện đứng dọc khớp thái dương – hàm: lồi cầu, đĩa khớp, hố hàm và củ khớp (Gray, hình 311).Henry Vandyke Carter · Public domain · Nguồn

Các cơ nhai

Bốn cơ nhai là cơ cắn, cơ thái dương, cơ chân bướm trong và cơ chân bướm ngoài. Cả bốn cơ phát triển từ cung hầu thứ nhất và do các nhánh của dây thần kinh hàm dưới (V3) chi phối vận động. Cơ cắn, cơ thái dương và cơ chân bướm trong cùng nâng hàm dưới để cắn và nghiền. Cơ chân bướm ngoài là cơ chính kéo lồi cầu ra trước khi há miệng và khi đưa hàm sang bên đối diện. Dựa trên kiểu phân nhánh thần kinh, có thể chia cơ nhai thành nhóm trong (cơ chân bướm ngoài) và nhóm ngoài (ba cơ còn lại cùng các bó chuyển tiếp).[32][33][1]

Cơ cắn có bó nông và bó sâu, đi từ cung gò má xuống mặt ngoài ngành và góc hàm. Cơ phì đại có thể làm mặt vuông góc; khi đó tiêm độc tố botulinum dưới hướng dẫn siêu âm có thể thu nhỏ cơ. Cơ chân bướm ngoài có hai bó. Bó dưới hoạt động khi há, đưa hàm ra trước và sang bên đối diện. Bó trên hoạt động khi ngậm và giữ ổn định đĩa khớp với lồi cầu. Cơ chân bướm trong tạo với cơ cắn một chiếc "đai" ôm góc hàm. Nhai còn được điều phối bởi mạch phát nhịp ở thân não, dựa trên cảm giác từ dây chằng nha chu và thoi cơ.[34][35][36][37][38]

Cơ chân bướm ngoài và chân bướm trong sau khi cắt cung gò má và một phần ngành hàm (Gray, hình 383).
Cơ chân bướm ngoài và chân bướm trong sau khi cắt cung gò má và một phần ngành hàm (Gray, hình 383).Henry Vandyke Carter · Public domain · Nguồn
  • Cơ cắn

    Nguyên ủy
    Bờ dưới và mặt trong cung gò má
    Bám tận
    Mặt ngoài ngành và góc hàm dưới
    Động tác
    Nâng hàm, đưa hàm ra trước nhẹ
    Thần kinh
    Thần kinh cơ cắn (V3)
  • Cơ thái dương

    Nguyên ủy
    Hố thái dương và mạc thái dương
    Bám tận
    Mỏm vẹt và bờ trước ngành hàm
    Động tác
    Nâng hàm; thớ sau kéo hàm ra sau
    Thần kinh
    Các thần kinh thái dương sâu (V3)
  • Cơ chân bướm trong

    Nguyên ủy
    Mặt trong mảnh ngoài chân bướm, lồi củ xương hàm trên
    Bám tận
    Mặt trong góc hàm dưới
    Động tác
    Nâng hàm, đưa ra trước, sang bên
    Thần kinh
    Thần kinh chân bướm trong (V3)
  • Cơ chân bướm ngoài

    Nguyên ủy
    Bó trên: mặt dưới thái dương cánh lớn xương bướm; bó dưới: mặt ngoài mảnh ngoài chân bướm
    Bám tận
    Hố chân bướm ở cổ lồi cầu, bao và đĩa khớp
    Động tác
    Há miệng, đưa ra trước, sang bên đối diện
    Thần kinh
    Thần kinh chân bướm ngoài (V3)

Thần kinh của răng

Răng hàm trên nhận cảm giác từ dây thần kinh hàm trên (V2). Thần kinh huyệt răng trên sau tách ra trong hố chân bướm – khẩu cái, đi qua lồi củ xương hàm trên tới các răng hàm lớn. Thần kinh huyệt răng trên giữa và trên trước tách từ thần kinh dưới ổ mắt, lần lượt tới răng hàm nhỏ và răng trước. Thần kinh huyệt răng trên giữa không phải ai cũng có. Ba nhánh nối nhau thành đám rối răng trên. Ở phía khẩu cái, thần kinh khẩu cái lớn chi phối lợi vùng răng sau, còn thần kinh mũi – khẩu cái chi phối lợi phía sau răng cửa.[39][1]

Một tổng quan năm 2026 tập hợp các nghiên cứu hình ảnh và vi giải phẫu và đề xuất mô hình chi phối kép cho răng hàm trên. Ngoài đường phía ngoài kinh điển, còn có một nguồn thần kinh – mạch đáng kể đi từ phía khẩu cái. Mô hình này giải thích vì sao một số kỹ thuật gây tê có hiệu quả không ổn định. Theo đó, kỹ thuật AMSA và P-ASA thực chất là gây tê thấm tại chỗ phía khẩu cái chứ không phải gây tê thân thần kinh. Từ mô hình này, các tác giả đề xuất kỹ thuật tiêm vào lỗ huyệt răng phía khẩu cái (PAFI).[40]

Răng hàm dưới nhận cảm giác từ dây thần kinh hàm dưới (V3). Thần kinh huyệt răng dưới là nhánh lớn nhất của thân sau V3. Trước khi vào lỗ hàm dưới, thần kinh tách nhánh hàm móng (vận động cơ hàm móng và bụng trước cơ hai thân). Trong ống hàm dưới, thần kinh cho các nhánh tới răng hàm lớn và răng hàm nhỏ. Ở khoảng răng hàm nhỏ thứ hai, thần kinh chia hai nhánh tận. Thần kinh cằm ra lỗ cằm để cảm giác da cằm và môi dưới. Thần kinh răng cửa tiếp tục trong xương tới răng nanh và răng cửa. Lợi phía ngoài răng hàm do thần kinh má chi phối, lợi phía lưỡi do thần kinh lưỡi chi phối.[41][1]

Thần kinh lưỡi mang cảm giác của lợi phía lưỡi, sàn miệng và hai phần ba trước lưỡi. Ở vùng răng khôn, thần kinh chạy rất sát vỏ xương mặt lưỡi, nên dễ bị tổn thương khi nhổ răng khôn hàm dưới. Các nhánh của V3 có thể bị chèn ép trong hố dưới thái dương bởi dây chằng chân bướm – gai hay chân bướm – cánh bị cốt hóa, hoặc bởi các thớ cơ chân bướm. Hậu quả có thể là tê, đau dây thần kinh hoặc mất vị giác. Tổn thương thần kinh huyệt răng dưới hay thần kinh lưỡi là biến chứng được ghi nhận của nhổ răng khôn, cắm implant, gây tê và phẫu thuật chỉnh hình xương hàm.[42][43][44]

Phân nhánh của dây thần kinh hàm trên và hàm dưới, gồm các nhánh huyệt răng tới răng (Gray, hình 778).
Phân nhánh của dây thần kinh hàm trên và hàm dưới, gồm các nhánh huyệt răng tới răng (Gray, hình 778).Henry Vandyke Carter · Public domain · Nguồn
  • Răng cửa, răng nanh hàm trên

    Tủy răng
    Huyệt răng trên trước
    Lợi phía ngoài
    Huyệt răng trên trước, môi trên
    Lợi phía trong
    Mũi – khẩu cái
  • Răng hàm nhỏ hàm trên

    Tủy răng
    Huyệt răng trên giữa (hoặc trước)
    Lợi phía ngoài
    Huyệt răng trên giữa
    Lợi phía trong
    Khẩu cái lớn
  • Răng hàm lớn hàm trên

    Tủy răng
    Huyệt răng trên sau
    Lợi phía ngoài
    Huyệt răng trên sau
    Lợi phía trong
    Khẩu cái lớn
  • Răng cửa, răng nanh hàm dưới

    Tủy răng
    Thần kinh răng cửa (từ huyệt răng dưới)
    Lợi phía ngoài
    Thần kinh cằm
    Lợi phía trong
    Thần kinh lưỡi
  • Răng hàm nhỏ hàm dưới

    Tủy răng
    Huyệt răng dưới
    Lợi phía ngoài
    Thần kinh cằm
    Lợi phía trong
    Thần kinh lưỡi
  • Răng hàm lớn hàm dưới

    Tủy răng
    Huyệt răng dưới
    Lợi phía ngoài
    Thần kinh má
    Lợi phía trong
    Thần kinh lưỡi
Sơ đồ kinh điển; vùng chi phối thay đổi giữa các cá thể và có thêm nguồn từ phía khẩu cái ở hàm trên.

Mạch máu của răng và xương hàm

Động mạch hàm là nhánh tận lớn của động mạch cảnh ngoài, tách ra sau cổ lồi cầu và đi qua hố dưới thái dương tới hố chân bướm – khẩu cái. Động mạch chia thành ba đoạn: đoạn hàm dưới, đoạn chân bướm và đoạn chân bướm – khẩu cái. Đoạn hàm dưới cho động mạch huyệt răng dưới. Động mạch này đi trong ống hàm dưới, nuôi răng hàm lớn và răng hàm nhỏ, rồi chia thành nhánh cằm và nhánh răng cửa ở lỗ cằm. Đoạn chân bướm cho các nhánh tới bốn cơ nhai. Đoạn chân bướm – khẩu cái cho động mạch huyệt răng trên sau và động mạch dưới ổ mắt; động mạch dưới ổ mắt lại cho các nhánh huyệt răng trên giữa và trước. Động mạch khẩu cái lớn nuôi niêm mạc và lợi khẩu cái.[45][46][1]

Đường đi của động mạch hàm so với cơ chân bướm ngoài thay đổi, điều này quan trọng khi phẫu thuật và gây tê vùng hố dưới thái dương. Trên 500 bên mặt chụp CT mạch máu, động mạch chạy phía ngoài cơ ở 64,2%, phía trong ở 29,6% và xuyên qua thớ cơ ở 6,2%. Đường đi đối xứng hai bên ở 77,6% số người. Gộp 32 nghiên cứu với 5.938 động mạch, tỉ lệ đường đi phía ngoài là 79,6%. Tĩnh mạch huyệt răng đổ về đám rối tĩnh mạch chân bướm. Đám rối này thông với xoang hang, nên nhiễm khuẩn răng có thể lan vào trong sọ dù rất hiếm. Tủy răng bình thường dường như không có mạch bạch huyết; mạch bạch huyết có thể xuất hiện khi tủy viêm.[47][48][1]

Toàn văn tham khảo (StatPearls)

Nguyên văn tiếng Anh các chương StatPearls về chủ đề này, giữ đúng bản gốc. Giấy phép CC BY-NC-ND 4.0 chỉ cho phép sao chép nguyên văn, không cho dịch hay rút gọn, nên phần tiếng Việt ở trên là bài viết diễn giải riêng có trích dẫn.

Endodontics, Pulp Space Anatomy and Access Cavity of Anterior TeethChauhan PR, Daley JO, Chauhan G · StatPearls 2025 · NBK618377 · 32k ký tự

Đang tải…

Chauhan PR, Daley JO, Chauhan G. Endodontics, Pulp Space Anatomy and Access Cavity of Anterior Teeth. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2025. NBK618377 · PMID 40991764 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.

Anatomy, Head and Neck, TeethMorris AL, Tadi P · StatPearls 2023 · NBK557543 · 24k ký tự

Đang tải…

Morris AL, Tadi P. Anatomy, Head and Neck, Teeth. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023. NBK557543 · PMID 32491475 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.

Anatomy, Head and Neck, Tooth EruptionJain P, Rathee M · StatPearls 2023 · NBK549878 · 22k ký tự

Đang tải…

Jain P, Rathee M. Anatomy, Head and Neck, Tooth Eruption. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023. NBK549878 · PMID 31751068 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.

Anatomy, Head and Neck, Temporomandibular JointBordoni B, Brizuela M · StatPearls 2025 · NBK538486 · 21k ký tự

Đang tải…

Bordoni B, Brizuela M. Anatomy, Head and Neck, Temporomandibular Joint. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2025. NBK538486 · PMID 30860721 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.

Anatomy, Head and Neck, MaxillaSoriano RM, Brizuela M · StatPearls 2025 · NBK538527 · 17k ký tự

Đang tải…

Soriano RM, Brizuela M. Anatomy, Head and Neck, Maxilla. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2025. NBK538527 · PMID 30860762 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.

Anatomy, Head and Neck, Maxillary ArteryBrizuela M, Al Khalili Y · StatPearls 2025 · NBK542301 · 15k ký tự

Đang tải…

Brizuela M, Al Khalili Y. Anatomy, Head and Neck, Maxillary Artery. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2025. NBK542301 · PMID 31194441 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.

Anatomy, Head and Neck, Maxillary NerveShafique S, Das JM · StatPearls 2023 · NBK542277 · 15k ký tự

Đang tải…

Shafique S, Das JM. Anatomy, Head and Neck, Maxillary Nerve. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023. NBK542277 · PMID 31194417 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.

Anatomy, Head and Neck, Dental PulpBrizuela M, Bordoni B · StatPearls 2025 · NBK537112 · 12k ký tự

Đang tải…

Brizuela M, Bordoni B. Anatomy, Head and Neck, Dental Pulp. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2025. NBK537112 · PMID 30725797 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.

Anatomy, Head and Neck, MandibleBreeland G, Aktar A, Patel BC · StatPearls 2023 · NBK532292 · 12k ký tự

Đang tải…

Breeland G, Aktar A, Patel BC. Anatomy, Head and Neck, Mandible. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023. NBK532292 · PMID 30335325 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.

Anatomy, Head and Neck, Mandibular NerveGhatak RN, Helwany M, Ginglen JG · StatPearls 2023 · NBK507820 · 11k ký tự

Đang tải…

Ghatak RN, Helwany M, Ginglen JG. Anatomy, Head and Neck, Mandibular Nerve. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023. NBK507820 · PMID 29939597 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.

Anatomy, Head and Neck, Lateral Pterygoid MuscleRathee M, Jain P · StatPearls 2024 · NBK549799 · 11k ký tự

Đang tải…

Rathee M, Jain P. Anatomy, Head and Neck, Lateral Pterygoid Muscle. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2024. NBK549799 · PMID 31747206 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.

Histology, ToothFarci F, Soni A · StatPearls 2023 · NBK572055 · 11k ký tự

Đang tải…

Farci F, Soni A. Histology, Tooth. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023. NBK572055 · PMID 34283421 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.

Anatomy, Head and Neck: Inferior Alveolar ArteriesNguyen JD, Duong H · StatPearls 2023 · NBK547736 · 9k ký tự

Đang tải…

Nguyen JD, Duong H. Anatomy, Head and Neck: Inferior Alveolar Arteries. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023. NBK547736 · PMID 31613516 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.

Anatomy, Head and Neck, Masseter MuscleCorcoran NM, Goldman EM · StatPearls 2023 · NBK539869 · 9k ký tự

Đang tải…

Corcoran NM, Goldman EM. Anatomy, Head and Neck, Masseter Muscle. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023. NBK539869 · PMID 30969691 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.

Anatomy, Head and Neck, Medial (Internal) Pterygoid NerveJain P, Rathee M · StatPearls 2023 · NBK547712 · 8k ký tự

Đang tải…

Jain P, Rathee M. Anatomy, Head and Neck, Medial (Internal) Pterygoid Nerve. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023. NBK547712 · PMID 31613492 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.

Anatomy, Head and Neck, Mastication MusclesBasit H, Tariq MA, Siccardi MA · StatPearls 2023 · NBK541027 · 8k ký tự

Đang tải…

Basit H, Tariq MA, Siccardi MA. Anatomy, Head and Neck, Mastication Muscles. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023. NBK541027 · PMID 31082071 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.

Anatomy, Head and Neck, Medial Pterygoid MuscleJain P, Rathee M · StatPearls 2023 · NBK546588 · 7k ký tự

Đang tải…

Jain P, Rathee M. Anatomy, Head and Neck, Medial Pterygoid Muscle. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023. NBK546588 · PMID 31536196 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.

Neuroanatomy, Pterygoid PlexusGolub B, Bordoni B · StatPearls 2023 · NBK555896 · 7k ký tự

Đang tải…

Golub B, Bordoni B. Neuroanatomy, Pterygoid Plexus. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023. NBK555896 · PMID 32310356 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.

Các cơ quan trong hệ

Tài liệu tham khảo

Nguồn tham khảo cho các số liệu và mô tả trên trang, tra cứu trên PubMed (Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ).

  1. [1]Anatomy, Head and Neck, TeethMorris AL et al., StatPearls 2023PMID 32491475
  2. [2]DENTAL ENAMEL FORMATION AND IMPLICATIONS FOR ORAL HEALTH AND DISEASELacruz RS et al., Physiological reviews 2017PMID 28468833
  3. [3]Histology, ToothFarci F et al., StatPearls 2023PMID 34283421
  4. [4]Dentin: structure, composition and mineralizationGoldberg M et al., Frontiers in bioscience 2011PMID 21196346
  5. [5]Odontoblast physiologyBleicher F, Experimental cell research 2014PMID 24361392
  6. [6]On the discovery of cementumFoster BL, Journal of periodontal research 2017PMID 28261800
  7. [7]Endodontics, Pulp Space Anatomy and Access Cavity of Anterior TeethChauhan PR et al., StatPearls 2025PMID 40991764
  8. [8]Anatomy, Head and Neck, Dental PulpBrizuela M et al., StatPearls 2025PMID 30725797
  9. [9]A new system for classifying root and root canal morphologyAhmed HMA et al., International endodontic journal 2017PMID 27578418
  10. [10]A new system for classifying tooth, root and canal anomaliesAhmed HMA et al., International endodontic journal 2018PMID 29023779
  11. [11]Age-related morphological, histological and functional changes in teethCarvalho TS et al., Journal of oral rehabilitation 2017PMID 28032898
  12. [12]The intricate anatomy of the periodontal ligament and its development: Lessons for periodontal regenerationde Jong T et al., Journal of periodontal research 2017PMID 28635007
  13. [13]Exploring the mechanical and biological interplay in the periodontal ligamentWen X et al., International journal of oral science 2025PMID 40169537
  14. [14]Periodontal cell mechanotransductionChukkapalli SS et al., Open biology 2018PMID 30209038
  15. [15]The junctional epithelium: from health to diseaseBosshardt DD et al., Journal of dental research 2005PMID 15615869
  16. [16]Characteristics of periodontal biotype, its dimensions, associations and prevalence: a systematic reviewZweers J et al., Journal of clinical periodontology 2014PMID 24836578
  17. [17]Molecular and cellular mechanisms of tooth development, homeostasis and repairYu T et al., Development 2020PMID 31980484
  18. [18]The Morphogenesis, Pathogenesis, and Molecular Regulation of Human Tooth Development-A Histological ReviewNovacescu D et al., International journal of molecular sciences 2025PMID 40649989
  19. [19]How do teeth erupt?Stonehouse-Smith D et al., British dental journal 2024PMID 39123030
  20. [20]Anatomy, Head and Neck, Tooth EruptionJain P et al., StatPearls 2023PMID 31751068
  21. [21]Global variations in eruption chronology of primary teeth: A systematic review and meta-analysisMuthu MS et al., Archives of oral biology 2024PMID 38128337
  22. [22]Anatomy, Head and Neck, MaxillaSoriano RM et al., StatPearls 2025PMID 30860762
  23. [23]Anatomy, Head and Neck, MandibleBreeland G et al., StatPearls 2023PMID 30335325
  24. [24]Anatomy of the Mandible, Temporomandibular Joint, and DentitionHatcher DC, Neuroimaging clinics of North America 2022PMID 36244721
  25. [25]Systematic review and meta-analysis of mandibular canal variations on cone beam computed tomographyShan S et al., Oral radiology 2022PMID 35503592
  26. [26]The anterior loop of the inferior alveolar nerve within the mentonian foramen: a scoping reviewBezerra AA et al., Surgical and radiologic anatomy 2024PMID 38888832
  27. [27]The Anatomy of the Mandibular Incisive Canal and Its Influence in Implant Therapy: A Scoping ReviewPeña-Cardelles JF et al., The International journal of periodontics & restorative dentistry 2024PMID 38198437
  28. [28]The clinical anatomy of accessory mental nerves and foraminaIwanaga J et al., Clinical anatomy 2015PMID 26201838
  29. [29]Anatomy, Head and Neck, Temporomandibular JointBordoni B et al., StatPearls 2025PMID 30860721
  30. [30]Temporomandibular joint disc displacement with reduction: a review of mechanisms and clinical presentationPoluha RL et al., Journal of applied oral science 2019PMID 30810641
  31. [31]Diagnosis and treatment of temporomandibular disordersGauer RL et al., American family physician 2015PMID 25822556
  32. [32]Anatomy, Head and Neck, Mastication MusclesBasit H et al., StatPearls 2023PMID 31082071
  33. [33]Masticatory Muscles and Branches of Mandibular Nerve: Positional Relationships Between Various Muscle Bundles and Their Innervating BranchesAkita K et al., Anatomical record 2019PMID 30312011
  34. [34]Anatomy, Head and Neck, Masseter MuscleCorcoran NM et al., StatPearls 2023PMID 30969691
  35. [35]Anatomy, Head and Neck, Lateral Pterygoid MuscleRathee M et al., StatPearls 2024PMID 31747206
  36. [36]Anatomy, Head and Neck, Medial Pterygoid MuscleJain P et al., StatPearls 2023PMID 31536196
  37. [37]Ultrasound-Guided Botulinum Toxin-A Injections into the Masseter Muscle for Both Medical and Aesthetic PurposesPopescu MN et al., Toxins 2024PMID 39453189
  38. [38]The coordination of chewingFalardeau D et al., Current opinion in neurobiology 2023PMID 37913688
  39. [39]Anatomy, Head and Neck, Maxillary NerveShafique S et al., StatPearls 2023PMID 31194417
  40. [40]Innervation of the Maxillary Teeth: Integrating Classical Anatomy With the Dual Innervation ModelHino K et al., Clinical anatomy 2026PMID 41797295
  41. [41]Anatomy, Head and Neck, Mandibular NerveGhatak RN et al., StatPearls 2023PMID 29939597
  42. [42]Lingual nerve revisited-A comprehensive review Part I: Anatomy and variationsKitagawa N et al., Clinical anatomy 2025PMID 39118432
  43. [43]Functional anatomy of the mandibular nerve: consequences of nerve injury and entrapmentPiagkou M et al., Clinical anatomy 2011PMID 21322036
  44. [44]Dentoalveolar nerve injuryAuyong TG et al., Oral and maxillofacial surgery clinics of North America 2011PMID 21798439
  45. [45]Anatomy, Head and Neck, Maxillary ArteryBrizuela M et al., StatPearls 2025PMID 31194441
  46. [46]Anatomy, Head and Neck: Inferior Alveolar ArteriesNguyen JD et al., StatPearls 2023PMID 31613516
  47. [47]Mapping the Maxillary Artery and Lateral Pterygoid Muscle Relationship: Insights from Radiological and Meta-Analytic EvidencePiagkou M et al., Medicina 2025PMID 40731831
  48. [48]Neuroanatomy, Pterygoid PlexusGolub B et al., StatPearls 2023PMID 32310356
  49. [49]Gastrointestinal mean transit times in young and middle-aged healthy subjectsPMID 11318834Căn cứ cho: Thời gian lưu chuyển ống tiêu hóa
  50. [50]Revised Estimates for the Number of Human and Bacteria Cells in the BodySender R, Fuchs S, Milo R, 2016PMID 27541692Căn cứ cho: Số lượng vi khuẩn đại tràng

Nội dung phục vụ mục đích học tập và tham khảo, không thay thế chẩn đoán hay tư vấn của nhân viên y tế.

Mô hình: Z-Anatomy, dựa trên BodyParts3D © The Database Center for Life Science; vỏ não từ Brain for Blender (A. M. Winkler); qua bộ dữ liệu Svitylo 3D Anatomy Atlas. Giấy phép CC BY-SA 4.0. Đã chuyển hệ tọa độ và tô màu lại.