Tuyến thượng thận
Mô hình
Các lớp
Mô hình giải phẫu Z-Anatomy dựa trên BodyParts3D, giấy phép CC BY-SA 4.0.
Mô tả
Hai tuyến nằm sau phúc mạc trên cực trên hai thận, bên phải hình tháp, bên trái hình bán nguyệt. Vùng vỏ có ba lớp tiết aldosteron (lớp cầu), cortisol (lớp bó) và androgen (lớp lưới); vùng tủy tiết adrenalin và noradrenalin dưới sự chi phối của hệ giao cảm.
Các phần cấu tạo
Mỗi phần có thẻ riêng; bấm “Xem trên mô hình” để bay tới và chọn phần đó trong mô hình 3D phía trên.
- 01
Tuyến thượng thận phải và trái
Glandula suprarenalis dextra et sinistra
Tuyến phải hình tháp, nằm trên cực trên thận phải, sau tĩnh mạch chủ dưới; tuyến trái hình bán nguyệt, ôm bờ trong cực trên thận trái, gần động mạch chủ và tụy. Mỗi tuyến nặng 4–5 g, nằm trong mạc thận nhưng có vách ngăn riêng nên không sa theo thận.
- 02
Lớp cầu
Zona glomerulosa
Lớp vỏ ngoài cùng, mỏng (khoảng 15% vỏ), tế bào xếp thành đám tròn, tiết aldosteron dưới tác dụng angiotensin II và kali máu. Thừa aldosteron (hội chứng Conn) gây tăng huyết áp và hạ kali.
- 03
Lớp bó
Zona fasciculata
Lớp dày nhất (khoảng 75% vỏ), tế bào giàu giọt lipid xếp thành cột song song, tiết cortisol dưới điều khiển ACTH. Cortisol thừa gây hội chứng Cushing; dùng corticoid kéo dài làm teo lớp này, nên ngừng đột ngột có thể gây suy thượng thận cấp.
- 04
Lớp lưới
Zona reticularis
Lớp vỏ trong cùng, tế bào xếp thành dây đan lưới, tiết androgen thượng thận (DHEA, androstenedion) và một ít cortisol. Thiếu enzym 21-hydroxylase làm dồn tiền chất sang androgen gây nam hóa (tăng sản thượng thận bẩm sinh).
- 05
Tủy thượng thận
Medulla glandulae suprarenalis
Phần trung tâm gốc mào thần kinh, gồm tế bào ưa crôm – tương đương neuron hậu hạch giao cảm – nhận trực tiếp sợi tiền hạch qua thần kinh tạng và tiết adrenalin (khoảng 80%) cùng noradrenalin. U tế bào ưa crôm gây cơn tăng huyết áp, vã mồ hôi, đánh trống ngực.
- 06
Mạch máu thượng thận
Arteriae et vena suprarenales
Ba nguồn động mạch (thượng thận trên từ động mạch hoành dưới, giữa từ động mạch chủ, dưới từ động mạch thận) tỏa thành hàng chục nhánh nhỏ; máu chảy từ vỏ vào tủy nên cortisol giúp tủy tổng hợp adrenalin. Chỉ một tĩnh mạch: bên phải ngắn đổ thẳng vào tĩnh mạch chủ dưới (dễ rách khi mổ), bên trái đổ vào tĩnh mạch thận trái.
Vị trí và liên quan
Tuyến thượng thận nằm trong khoang sau phúc mạc, trong mạc thận nhưng tách khỏi thận bởi một lớp mỡ, nên không bị kéo theo khi thận sa. Tuyến phải nằm sau tĩnh mạch chủ dưới và áp vào vùng trần của gan; tuyến trái liên quan dạ dày qua túi mạc nối, tụy và tĩnh mạch lách. Cả hai tựa trên trụ cơ hoành.
Hình thể và cấu tạo
Vùng vỏ (khoảng 90% khối lượng) có nguồn gốc trung bì, chia ba lớp từ ngoài vào: lớp cầu tiết mineralocorticoid chịu điều hòa của hệ renin – angiotensin, lớp bó tiết glucocorticoid và lớp lưới tiết androgen, hai lớp này chịu điều hòa của ACTH. Vùng tủy có nguồn gốc mào thần kinh, gồm tế bào ưa crôm tương đương neuron giao cảm sau hạch.

Mạch máu và thần kinh
Mỗi tuyến nhận ba nguồn động mạch: động mạch thượng thận trên (từ động mạch hoành dưới), giữa (từ động mạch chủ bụng) và dưới (từ động mạch thận). Ngược lại chỉ có một tĩnh mạch: bên phải ngắn, đổ thẳng vào tĩnh mạch chủ dưới, bên trái đổ vào tĩnh mạch thận trái. Vùng tủy nhận sợi giao cảm tiền hạch trực tiếp từ thần kinh tạng.
Phát triển
Tuyến thượng thận có chung nguồn gốc ban đầu với thận và tuyến sinh dục; mầm vỏ thượng thận tách riêng nhờ nhiều yếu tố phiên mã và tín hiệu nội tiết, rồi được tái cấu trúc mạnh quanh thời điểm sinh ở người. Một số yếu tố điều khiển phát triển vỏ thượng thận cũng tham gia điều hòa sự tăng trưởng của u vỏ thượng thận.[1]
Tuyến thượng thận tham gia điều hòa huyết áp, chuyển hóa, cân bằng điện giải và đáp ứng với stress: vùng vỏ tiết steroid theo ba lớp chức năng, vùng tủy tổng hợp adrenalin, noradrenalin và dopamin dưới sự chi phối giao cảm.[2]
Hình dạng, các vùng vỏ và bệnh lý tương ứng
Mỗi tuyến thượng thận cao khoảng 50 mm, rộng 30 mm, dày 10 mm và nặng chừng 5 g; tuyến phải hình tháp, tuyến trái hình liềm. Lúc sinh tuyến bằng khoảng một phần ba thận, tới tuổi trưởng thành chỉ còn một phần ba mươi, vì vùng vỏ thai thoái triển sau sinh. Tuyến phải nằm dưới gan, sau tĩnh mạch chủ dưới và trước cơ hoành; tuyến trái nằm phía trong lách, trên động – tĩnh mạch lách, bên ngoài động mạch chủ bụng và trước cơ hoành; cả hai ở trong khoang quanh thận dưới mạc thận. Vỏ giàu mỡ nên màu vàng, tủy màu nâu đỏ, ngoài cùng là bao liên kết dày. Vỏ dùng cholesterol làm tiền chất cho mọi hormone steroid. Vùng cầu ngoài cùng tiết aldosteron; cường aldosteron (hội chứng Conn) gây tăng huyết áp kháng trị dù dùng ba thuốc, hạ kali và tăng nhẹ natri. Vùng bó tiết cortisol dưới tác dụng ACTH, điều hòa đường huyết qua tân tạo đường, miễn dịch và chuyển hóa; thừa cortisol gây béo trung tâm, rạn da, bướu mỡ sau gáy, tăng đường huyết và vết thương lâu lành. Vùng lưới tiết androgen; thừa androgen gây dậy thì sớm ở trẻ trai hoặc nam hóa ở trẻ gái.[3]
Tuyến gồm hai mô có nguồn gốc phôi khác nhau. Khoảng tuần 5, một đám tế bào (mầm thượng thận – sinh dục) xuất hiện trong mào niệu – sinh dục; tế bào trung biểu mô xâm nhập lớp trung mô tạo vỏ thai và tế bào Leydig. Các tế bào ưa axit lớn tạo vỏ nguyên thủy, rồi các tế bào nhỏ hơn di cư tới bao quanh chúng để tạo vỏ vĩnh viễn; các yếu tố then chốt gồm SF-1, CITED-2 và β-catenin. Khoảng tuần 7, tế bào mào thần kinh di cư theo đường bụng vào mầm tuyến từ mặt trong, biệt hóa thành tế bào ưa crôm xếp thành dây và đám ở trung tâm, rồi được vỏ dần bao kín. Tế bào ưa crôm của tủy tụ thành cụm nhỏ quanh mạch máu và tổng hợp adrenalin và noradrenalin, làm tăng nhịp và sức co tim, tốc độ chuyển hóa và sự tỉnh táo trong phản ứng “chiến hay chạy”. U tủy thượng thận (pheochromocytoma) nằm trong hội chứng đa u tuyến nội tiết type II cùng ung thư tuyến giáp thể tủy.[3]


Vùng cầu
- Hormone chính
- Aldosteron
- Điều hòa
- Renin – angiotensin, kali
- Bệnh do thừa
- Hội chứng Conn
Vùng bó
- Hormone chính
- Cortisol
- Điều hòa
- ACTH
- Bệnh do thừa
- Hội chứng Cushing
Vùng lưới
- Hormone chính
- Androgen
- Điều hòa
- ACTH
- Bệnh do thừa
- Dậy thì sớm, nam hóa
Tủy
- Hormone chính
- Adrenalin, noradrenalin
- Điều hòa
- Sợi giao cảm tiền hạch
- Bệnh do thừa
- U tủy thượng thận
| Vùng | Hormone chính | Điều hòa | Bệnh do thừa |
|---|---|---|---|
| Vùng cầu | Aldosteron | Renin – angiotensin, kali | Hội chứng Conn |
| Vùng bó | Cortisol | ACTH | Hội chứng Cushing |
| Vùng lưới | Androgen | ACTH | Dậy thì sớm, nam hóa |
| Tủy | Adrenalin, noradrenalin | Sợi giao cảm tiền hạch | U tủy thượng thận |
Toàn văn tham khảo (StatPearls)
Nguyên văn tiếng Anh các chương StatPearls về chủ đề này, giữ đúng bản gốc. Giấy phép CC BY-NC-ND 4.0 chỉ cho phép sao chép nguyên văn, không cho dịch hay rút gọn, nên phần tiếng Việt ở trên là bài viết diễn giải riêng có trích dẫn.
Anatomy, Abdomen and Pelvis: Adrenal Glands (Suprarenal Glands)Megha R, Wehrle CJ, Kashyap S, Leslie SW · StatPearls 2022 · NBK482264 · 13k ký tự
Đang tải…
Megha R, Wehrle CJ, Kashyap S, Leslie SW. Anatomy, Abdomen and Pelvis: Adrenal Glands (Suprarenal Glands). StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2022. NBK482264 · PMID 29489211 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.
Các cơ quan trong hệ
Tài liệu tham khảo
Nguồn tham khảo cho các số liệu và mô tả trên trang, tra cứu trên PubMed (Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ).
- [1]Adrenal cortex ontogenesisLalli E, Best practice & research. Clinical endocrinology & metabolism 2010PMID 21115154
- [2]Adrenal Anatomy and PhysiologyAl-Khanaty A et al., The Urologic clinics of North America 2025PMID 40250885
- [3]Anatomy, Abdomen and Pelvis: Adrenal Glands (Suprarenal Glands)Megha R et al., StatPearls 2022PMID 29489211
- [4]Physiology, Pituitary HormonesStatPearls (NCBI Bookshelf)PMID 32491488Căn cứ cho: Tuyến yên và các trục nội tiết
- [5]Physiology, Anterior PituitaryStatPearls (NCBI Bookshelf)PMID 29763073
