Tá tràng
Mô hình
Các lớp
Mô hình giải phẫu Z-Anatomy dựa trên BodyParts3D, giấy phép CC BY-SA 4.0.
Mô tả
Đoạn đầu của ruột non, dài khoảng 25 cm, uốn hình chữ C ôm lấy đầu tụy, phần lớn nằm sau phúc mạc. Gồm bốn phần: trên, xuống, ngang và lên; ở phần xuống, ống mật chủ và ống tụy đổ vào nhú tá lớn. Tá tràng trung hòa dịch vị và là nơi enzyme tụy và mật bắt đầu tiêu hóa thức ăn.
Các phần cấu tạo
Mỗi phần có thẻ riêng; bấm “Xem trên mô hình” để bay tới và chọn phần đó trong mô hình 3D phía trên.
- 01
Đoạn trên (D1)
Pars superior duodeni
Dài khoảng 5 cm từ môn vị ngang L1; 2 cm đầu (hành tá tràng) di động, có mạc treo và thành nhẵn trên phim cản quang, là nơi gặp khoảng 95% loét tá tràng. Loét thành sau có thể ăn vào động mạch vị – tá tràng gây chảy máu nặng.
- 02
Đoạn xuống (D2)
Pars descendens duodeni
Dài khoảng 7–10 cm, đi xuống bên phải L1–L3, sau phúc mạc, ôm đầu tụy. Thành sau trong có nhú tá lớn (bóng Vater, cách môn vị khoảng 7–10 cm) và trên đó khoảng 2 cm là nhú tá bé nơi ống tụy phụ đổ vào.
- 03
Đoạn ngang (D3)
Pars horizontalis duodeni
Chạy ngang qua L3 từ phải sang trái, bị kẹp giữa động mạch mạc treo tràng trên ở trước và động mạch chủ bụng ở sau. Góc giữa hai động mạch hẹp (sụt cân nhiều) có thể chèn ép D3 gây hội chứng động mạch mạc treo tràng trên.
- 04
Đoạn lên (D4) và góc tá – hỗng tràng
Pars ascendens duodeni; Flexura duodenojejunalis
Đi lên bên trái động mạch chủ tới L2, uốn ra trước thành góc tá – hỗng tràng, được treo bởi cơ treo tá tràng (dây chằng Treitz) – mốc phân biệt xuất huyết tiêu hóa trên và dưới. Các ngách tá tràng quanh góc có thể gây thoát vị nội.
- 05
Niêm mạc và tuyến Brunner
Plicae circulares; Glandulae duodenales
Từ D2 trở đi niêm mạc có nếp vòng (Kerckring) và nhung mao; lớp dưới niêm có tuyến tá tràng (Brunner) tiết nhầy kiềm trung hòa dưỡng trấp acid, đặc trưng mô học của tá tràng. Tế bào nội tiết tiết secretin và cholecystokinin.
Vị trí và liên quan
Phần trên (hành tá tràng) ngang L1 và còn di động, phần xuống chạy cạnh phải đầu tụy và trước thận phải, phần ngang bắt chéo trước tĩnh mạch chủ dưới và động mạch chủ, sau động mạch mạc treo tràng trên; phần lên tới góc tá – hỗng tràng ngang L2, được treo bởi cơ treo tá tràng (dây chằng Treitz), mốc phân biệt xuất huyết tiêu hóa trên và dưới.

Hình thể và cấu tạo
Niêm mạc có nếp vòng và nhung mao như phần còn lại của ruột non; riêng tấm dưới niêm mạc có tuyến Brunner tiết chất nhầy kiềm bảo vệ niêm mạc khỏi acid dạ dày. Hành tá tràng nhẵn, là vị trí thường gặp của loét tá tràng. Nhú tá lớn ở thành sau trong của phần xuống, khoảng 7–10 cm cách môn vị; nhú tá bé ở trên đó cho ống tụy phụ.
Mạch máu và thần kinh
Tá tràng nằm ở ranh giới hai vùng cấp máu của ruột trước và ruột giữa: cung tá tụy được tạo bởi động mạch tá tụy trên (từ động mạch vị tá tràng, nhánh thân tạng) và tá tụy dưới (từ động mạch mạc treo tràng trên). Động mạch vị tá tràng chạy ngay sau hành tá tràng, nên loét mặt sau có thể gây chảy máu ồ ạt. Hội chứng động mạch mạc treo tràng trên xảy ra khi phần ngang bị kẹp giữa động mạch này và động mạch chủ.
Sinh lý
Tá tràng là nơi điều khiển và phối hợp chức năng dạ dày – tá tràng. Niêm mạc tá tràng có cơ chế phòng vệ nhiều tầng trước acid và pepsin từ dạ dày: lớp nhầy và bicarbonat, liên kết biểu mô, lưu lượng máu niêm mạc, nitric oxid, các peptid kháng khuẩn (β-defensin) và tế bào miễn dịch như đại thực bào, tế bào tua.[1][2]
Niêm mạc tá tràng còn “cảm nhận hóa học” lòng ruột: acid béo chuỗi dài, acid mật, acid béo chuỗi ngắn do vi khuẩn tạo ra và lipopolysaccharid gắn vào thụ thể trên tế bào nội tiết ruột và tế bào viêm. Tín hiệu này điều chỉnh bảo vệ niêm mạc, nhu động, cảm giác tạng, hấp thu dưỡng chất, và lan ra toàn thân tới chuyển hóa, cân bằng năng lượng và cảm giác no.[3]
Liên hệ lâm sàng
Bằng chứng ngày càng chỉ ra tá tràng là vùng then chốt trong khó tiêu chức năng: giảm toàn vẹn hàng rào niêm mạc và viêm mức độ thấp (tăng bạch cầu ái toan, dưỡng bào) kèm thay đổi tín hiệu thần kinh và hoạt hóa miễn dịch toàn thân. Acid, mật, hệ vi sinh và kháng nguyên thức ăn là các tác nhân nghi ngờ, nhưng chưa chứng minh được quan hệ nhân quả với triệu chứng.[1]
Nhú tá lớn (papilla duodeni major, bóng Vater) là nơi ống mật chủ và ống tụy đổ vào phần xuống tá tràng. Ung thư bóng Vater hiếm (0,5–0,9/100 000 người), gồm típ ruột và típ mật – tụy (tiên lượng xấu hơn); điều trị chuẩn là cắt khối tá tụy kèm nạo hạch. U tuyến nhú khu trú có thể cắt qua nội soi (papillectomy).[4][5]
Teo tá tràng và ruột xoay bất thường là nguyên nhân tắc ruột sơ sinh, thường được nghi ngờ từ trước sinh; ruột xoay bất thường đặc biệt nguy hiểm vì có thể gây xoắn ruột, cần phẫu thuật cấp cứu.[6]
Toàn văn tham khảo (StatPearls)
Nguyên văn tiếng Anh các chương StatPearls về chủ đề này, giữ đúng bản gốc. Giấy phép CC BY-NC-ND 4.0 chỉ cho phép sao chép nguyên văn, không cho dịch hay rút gọn, nên phần tiếng Việt ở trên là bài viết diễn giải riêng có trích dẫn.
Anatomy, Abdomen and Pelvis: DuodenumOmole AE, Gogna S, Khorasani-Zadeh A · StatPearls 2026 · NBK482390 · 11k ký tự
Đang tải…
Omole AE, Gogna S, Khorasani-Zadeh A. Anatomy, Abdomen and Pelvis: Duodenum. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2026. NBK482390 · PMID 29494012 · CC BY-NC-ND 4.0. Trích nguyên văn, không chỉnh sửa.
Các cơ quan trong hệ
Tài liệu tham khảo
Nguồn tham khảo cho các số liệu và mô tả trên trang, tra cứu trên PubMed (Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ).
- [1]Novel concepts in the pathophysiology and treatment of functional dyspepsiaWauters L et al., Gut 2020PMID 31784469
- [2]Gastroduodenal mucosal defenseKemmerly T et al., Current opinion in gastroenterology 2014PMID 25229259
- [3]Duodenal chemosensingIwasaki M et al., Current opinion in gastroenterology 2018PMID 30124472
- [4]The Diagnosis and Treatment of Ampullary CarcinomaWalter D et al., Deutsches Arzteblatt international 2023PMID 37656482
- [5]Endoscopic PapillectomyCampos ST et al., Gastrointestinal endoscopy clinics of North America 2022PMID 35691696
- [6]Malrotation and intestinal atresiasAdams SD et al., Early human development 2014PMID 25448782
- [7]Gastrointestinal mean transit times in young and middle-aged healthy subjectsPMID 11318834Căn cứ cho: Thời gian lưu chuyển ống tiêu hóa
- [8]Revised Estimates for the Number of Human and Bacteria Cells in the BodySender R, Fuchs S, Milo R, 2016PMID 27541692Căn cứ cho: Số lượng vi khuẩn đại tràng
